سـرو آزاد

رسم است که در شب عید از رفتگان یاد می‌کنند. گمان نکنم در یادکرد از درگذشتگان بشود کسی را بر شهیدان مقدم شمرد. منتهی در این سی سال اخیر انگار یک اداره‌ای درست شده که مسئول اعطای درجۀ شهادت است به هرکه دل حضرات بخواهد؛ فرقی هم نمی‌کند که آن آدم به خاطر بی‌دقتی یک خلبان یا تکنیسین یا کارمند برج مراقبت هواپیمایش سقوط کرده باشد یا اینکه در راه سفر به شمال ماشینش توی دره افتاده باشد، به هر جنازه‌ای که خودی باشد ولو علت مرگش بی‌خودی باشد می‌گویند شهید.
در قدیم فقها غازیان و مجاهدان فی سبیل الله را شهید می‌گفتند و عرفا کشتگان معشوق را؛ ابوسعید ابوالخیر می‌گوید:

بر گرد رخت نوشتـه یحیی و یمیت
من مات من العشـق فقد مات شهـید

و از سعدیست:

بی حسرت از جهان نرود هیچکس به در
الا شهـیـد عشـق به تیـر از کمان دوسـت


و حتی دستۀ دوم را بر دستۀ اول فضیلت می‌دادند. شیخ بهایی در کشکول خویش از ابوسعید نقل می‌کند که:

غـازی ز پـی شهـادت اندر تک و پوسـت
غافـل که شـهید عشق فاضـل‌تر از اوست
فــردای قیــامـت آن بــه ایـن کـی مـانـــد؟
کآن کشتۀ دشمن است و این کشتۀ دوست

من نمی‌دانم اگر کسی در راه آزادی و آزادگی بمیرد به نظر اینان شهید می‌آید یا نه و خدا با این آدم چطور معامله می‌کند، اما هر وقت یاد میرزا جهانگیرخان می‌افتم غصه که نه عقده‌ای چنگ می‌اندازد به دلم، اینطور او برای آزادی یک ملت بی‌لیاقتی خودش را به آب و آتش زد و اینقدر تنها بود که برخلاف هم‌قلمش دهخدا که شب واقعه خبردارش کردند و گریخت، مظلوم و بی‌یار به دست آدم‌های شاه افتاد، بردند و طناب به گردنش انداختند در باغ شاه تا برای همیشه خاموش نگاه کند ملتی را که به یک توپ لیاخوف و یک عربدۀ رضاشاه و یک کارد شعبان بی‌مخ و یک چماق حاج‌بخشی، مشروطه‌خواهی و ملی‌گرایی و اصلاح‌طلبی و آزادی از سرش می‌افتد می‌ایستد بی‌عار به تماشای آن سروهای بر دار و انگار نه انگار که تا همین دیروزش دست از دامان ستارخان و عشقی و عارف میرزاجهانگیر و مصدق و ارانی و که و که فرو نمی‌گرفت که هان اینک ما گمشدگانیم و تو چراغ راه، و چه آسان شعار یا مرگ یا روشنی سر میدهیم ما چراغ‌کشان ملت تلخ تیره تباه....

بگذریم؛
این یادی است از آن سرو آزاد به قلم مرحوم دهخدا:
«در روز 22 جمادي الاولي 1326 ه. ق. مرحوم ميرزا جهانگيرخان شيرازی رحمةالله عليه‚ يکي از دو مدير «صوراسرافيل» را قزاق‌های محمدعلی شاه دستگير کرده به باغ شاه بردند و در 24 همان ماه در همانجا او را به طناب خفه کردند.
بيست و هفت هشت روز ديگر چند تن از آزاديخواهان و از جمله مرا از ايران تبعيد کردند، و پس از چند ماه با خرج مرحوم مبرور ابوالحسن‌خان معاضدالسلطنه پيرنيا بنا شد در «ايوردن» سويس روزنامۀ صوراسرافيل طبع شود.
در همان اوقات شبي مرحوم ميرزا جهانگيرخان را به خواب ديدم در جامه‌ای سپيد (که عادةً در طهران در بر داشت) و به من گفت: «چرا نگفتي او جوان افتاد!» من از اين عبارت چنين فهميدم که مي‌گويد: چرا مرگ مرا در جائی نگفته يا ننوشته‌اي؟ و بلافاصله در خواب اين جمله به خاطر من آمد: «ياد آر ز شمع مرده ياد آر!» در اين‌حال بيدار شدم و چراغ را روشن کردم و تا نزديک صبح سه قطعه از مسمط ذيل را ساختم و فردا گفته‌های شب را تصحيح کرده دو قطعۀ ديگر بر آن افزودم و در شمارۀ سوم «صور اسرافيل» منطبعۀ «ايوردن سويس» چاپ شد:


ای مـرغ سحر! چو اين شب تار، بگذاشـت ز سر سياهکاری
وز نفحـۀ روح‌بخـش اسحـار، رفـت از سر خفتـگان خمـاری
بگشــود گــره ز زلـف زر تـار، محبـوبۀ نـيلـگون عمــــاری
ـيزدان به کمـال شـد پـديـدار، و اهـريمـن زشتـخو حصــاری

ياد آر ز شمع مرده ياد آر!

ای مـونس يوسف اندرين بند! تعبير عيان چو شد ترا خــواب
دل پر زشعف لب از شکرخند، محسود عـدو به کام اصحاب
رفتـي بر يـار خـويـش و پيـوند، آزادتـر از نسيـم و مهتـــاب
زان کـو همـه شـام با تو يکـچند، در آرزوی وصـال احبــاب

اختر به سحر شمرده ياد آر!

چـون بـاغ شـود دوبـاره خــرم، ای بلـبل مستـمنـد مسـکيـــن!
وز سنـبــل و سـوری و سپــرغـم، آفـاق، نگـارخـانۀ چيـــــن
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم، تو داده ز کف قرار و تمکين
زان نوگـل پيشـرس که درغم، نــاداده به نـار شـوق تسـکيـــن

از سردی دی فسرده ياد آر!

ای همــره تيـه پور عمــران، بگـذشـت چو اين سنيـن معـدود
وان شـاهد نغز بزم عرفـان، بنمود چو وعـد خويـش مشهــود
وز مذبح زر چو شد به کيوان، هر صبح شميم عنبر و عـــود
زان کو به گنـاه قوم نادان، در حسـرت روی ارض موعـــود

بر باديه جان سپرده ياد آر!

چون گشـت ز نو زمـانه آباد، ای کـودک دورۀ طـلائـی!
وز طاعت بندگان خود شـاد، بگرفت ز سر خـدا خدائـی
نه رسـم ارم نه اسـم شـداد، گل بسـت زبان ژاژخـائـــی
زان کس که زنوک تيغ جلاد، مأخوذ به جرم حق ستائی

تسنيم وصال خورده ياد آر!»