یادداشت های یک ویراستار

پائیز

2010-12-18T02:47:00.003+03:30

وقت رفتنم که برسد، بسیاری کتاب در گنجه‌ام خواهد بود که می‌خواستم بخوانم، بعدها، شاید در روزهای بهتری،

وقتی که مرگم برسد، بسیاری داستان در سینه‌ام خواهد بود که می خواستم بنویسم، دریغ؛
تابستانهای تازه خواهد آمد و همه چیز ادامه خواهد يافت، صبح و عصر، هفته و ماه و سالهای سال. اما چه فایده؟
دیگر در دنیا از آنان که روزگاری دوست می‌داشتم کسی نخواهد بود
از آنان که روزی به شادیِ رویشان جامی تهی کردم
دیگران جای ما همین بازی را تکرار خواهند کرد
عشق خواهند ورزید و نفرت
عاشقان زیر گوش هم خواهند گفت آنچه را شبی به او گفتم
بی اینکه بدانند آنجا روزی بستر ما بوده است
مردانی با دستانی زیبا، زنانی با گونه های گلگون و پسرانی سیلی خورده و رنجور
دیگرانی که من نخواهم شناخت، اما می‌گویم نکند چهره‌شان شبیه ما باشد
وقتی که مرگم برسد، هنوز خیلی چیزها خواهد بود که می‌خواستم ببینم، بشناسم. دریاها، کوه‌ها، دیوارهای تنها و خودم را، زیرا در اطراف من آینه‌های بسیاری نبود
مرگم که برسد، تصویر دنیا در ذهن من، با من، نابود می‌شود. دوستانم، دشمنانم، خاطراتم و همۀ هستی
خواننده، وقتی اینها را می‌خوانی، بعدها، سال‌های بعد، و شاید در آن تابستان که من دیگر ندیدم، به من بیندیش
من این را در نیمۀ اول قرن بیستم می‌نویسم، یک شب پاییز، حدود ساعت ده
از شراب طلایی خورده‌ام که برای شب و آرامش مفید است
خانه‌ای داشتم که بالای آن ستاره‌ها می‌سوختند
و روی هم رفته، انسانی بودم مثل تو ...

اوسیپ کالنتر، ترجمۀ فروغ فرخزاد؛
با تغییراتی درترجمۀ او

چَغانه، استكان و دوست‌كامي

2010-08-08T15:56:00.001+04:30

1
چند روز پيش در جمعي از دوستان رسيديم به اين شعر حافظ كه:

سحرگاهان كه مخمور شبانه
گرفتم باده با چنگ و چغانه

دوستي پرسيد: چغانه يعني "بشكن" ؟ و دوست ديگري اين معني را تأييد كرد و من كه تا آن موقع خيال مي‌كردم چغانه نوعي ساز است به ترديد افتادم كه نكند اشتباه مي‌كرده‌ام. تنها حجت من در آن لحظه اين بود كه بعيد است حافظ "بشكن" يا همان "انگشتك" قدما را كنار "چنگ"، كه ساز زهره است، آورده باشد. اين شد كه به سكوت برگزار كردم تا نگاهي به مراجع لغت پارسي بياندازم. اين‌هم ماحصل آن نگاه‌اندازي‌ها:

چغانه نوعی ساز از ذوی الاوتار که با مضراب و زخمه نواخته می‌شده است . (از حاشیه ٔ فرهنگ اسدی چ اقبال ذیل لغت شکافه ). نام سازی است که مطربان نوازند و بعضی گویند ساز قانون است . (برهان ). سازی است که مغنیان زنند. (صحاح الفرس ). سازی باشد منسوب به اهل چغان . (انجمن آرا) (آنندراج ). نام سازی است که بهندیش «سرمندل » گویند. (شرفنامه ٔ منیری ). نام سازی است و آن چوبی باشد مانند مشته ٔ ندافان که سرشکافته جلاجل چند در آن تعبیه کنند و اصول بدان نگاه دارند.(غیاث ). سازی است . (ناظم الاطباء). سازی از ذوات الاوتار دارای سه تار یا بیشتر. آلتی از آلات نوازندگی . نوعی ساز از قبیل کمانچه ، قسمی آلت موسیقی . صَغانَه . وَنَخ . مِعزَف و مِعزَفَه . (منتهی الارب)_ دهخدا

چغانه از آلات موسيقي ايراني است كه به اشكال گوناگون از جمله كوبه‌اي مانند قانون و رشته‌اي مانند كمانچه وجود داشته است. _فرهنگ بزرگ سخن

چغانه 1. آلتي موسيقي كه عبارت است از دو باريكۀ چوب تراشيده كه انتهاي آنها به هم متصل بود و آن را به شكل انبر و زنگ مي‌ساخته‌اند و زنگوله‌هايي در دو انتهاي ديگر آن مي‌بستند و با بستن و باز كردن اين دو شاخه زنگ‌ها و زنگوله‌هاي وذكور به صدا در مي‌آمد . 2. آلتي موسيقي از ذوي‌الاوتار كه با مضراب و زخمه نواخته مي‌شد._ فرهنگ معين

2
اما اي‌ميلي هم آمده بود دربارۀ ريشۀ واژۀ "استكان" كه آن را محرّف east tea can دانسته بودند يعني "ظرف چاي شرقي". اما دو جاي اين عبارت انگليسي مي‌لنگد: 1) can معمولا براي ظروف فلزي به كار مي‌رود. 2) از تركيب "چاي شرقي" اين طور فهميده مي‌شود كه "چاي غربي" يا دست كم "چاي غير شرقي" هم در كار است.

حال اگر ايراد اول را بشود نديده گرفت اين دومي جاي حرف دارد. اول ببينيم اين واژۀ tea از كجا وارد زبان انگليسي شده است. از فرهنگ‌هاي ريشه‌شناختي انگليسي اينطور بر مي‌آيد كه tea از واژۀ چيني "تئه" گرفته شده است كه آن هم خود به واژۀ ماندارين "چئا" مربوط است. به اين ترتيب معلوم مي‌شود كه واژه‌هاي tea و "چاي" هر دو از چيني مأخوذند. حال ببينيم كه مسماي اين اسم ريشه در كجا دارد. گويا چاي از دو گونۀ يك گياه با نام علمي Camellia sinensis به دست مي‌آيد. يكي گونۀ كوچك‌برگ چيني (C. sinensis sinensis) و ديگري گونۀ بزرگ‌برگ آسامي (C. sinensis assamica). چينيان ظاهرا از 2700 سال پيش از ميلاد با چاي آشنا بوده‌اند گرچه چاي تا قرن سوم ميلادي بدل به نوشيدني روزانۀ مردم نشد. حدود سال 800 م. اولين بذر چاي به ژاپن رسيد اما تثبيت آن در كشاورزي آن كشور تا قرن سيزدهم به طول انجاميد. كمپاني هلندي هند شرقي اولين محمولۀ چاي را در سال 1610 م. از چين به مقصد اروپا بارگيري كرد. چيزي نگذشت كه كمپاني انگليسي هند شرقي نيز مشغول به تجارت چاي شد و اولين محمولۀ چاي را در سال 1669 م. از بنادر جاوه به مقصد لندن حمل كرد. تازه در اواخر قرن 19 و اوايل قرن بيستم بود كه چاي به بازارهاي روسيه و ايران راه يافت (دايرة المعارف بريتانيكا). مي‌بينيم كه هيچ كجا سخني از انواع ديگري از چاي در ميان نيست.

تا اينجا روشن شد كه تركيب east tea can از نوع ريشه‌يابي‌هاي من درآوردي و عاميانه است؛ اما هنوز دربارۀ استكان و ريشۀ آن چيزي نمي‌دانيم. فرهنگ‌هاي فارسي جملگي متفقند كه اين كلمه از روسي گرفته شده است، ظاهرا با تلفظ "استاكان"؛ و فرهنگ سخن اين واژۀ روسي را به احتمال از واژۀ پارسي "دوست‌گاني" مأخوذ مي‌داند.

اما "دوست‌كامي" و "دوست‌گاني":

دوستکامی . بخت‌یاری و بهره‌مندی و سعادتمندی .نقیض دشمنکامی است . خوشبختی کامگاری . کامیابی .رستگاری . به کام دوستان زیستن. به کام دوستان بودن : سلطان مسعود به سعادت ودوستکامی می آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ). و مصالح معاش و معاد و دوستکامی دنیا و رستگاری اخری بدو بازبسته است (كلیله و دمنه ). پیش از سفر هندوستان و پس ازآن انواع دوستکامی و نعمت دیدم . (کلیله و دمنه). و اگر چه سالش در نیکنامی از دو هفته بیشتر نبود به عمل و دوستکامی بر هفتادسالگان می افزود. (راحة الصدور راوندی ). در شاهنامه ... مگر بیشتر از هزار بیت مدح نیکونامی و دوستکامی هست . (راحة الصدور راوندی ). نیش دشمن کامی را از نوش دوستکامی فراموش کرده . (تاریخ جهانگشای جوینی ). رجوع به دوستکام شود.

تواضع در شراب خوری . (از ناظم الاطباء). تواضع کردن . (غیاث ).

می گساری با دوستان . پیاله ٔ شراب نوبت خویش را از روی محبت به دیگری دادن . (از ناظم الاطباء) (از غیاث ). پیاله ٔ شراب را به کسی دادن تا به شادی دوستی نوشد. دوستگانی. رجوع به دوستگانی شود.

(اِ مرکب ) دوستگانی .پیاله ٔ پر از شراب که دوستان به دوستان دهند که در یاد فلان بنوش و این منسوب به دوستان است ؛ یعنی معشوقان (غیاث ). پیاله ٔ شرابی که به یاد دوستان خورند. شراب خوری با معشوق و به یاد دوستان . (ناظم الاطباء). نخب . نخبة. (منتهی الارب ). شرب به شادی دوست . دوستگانی . نوشیدن شراب به یاد دوستان . شادی خوردن . و در تداول امروزه گویند: به سلامتی تو یا به سلامتی فلان که غایب است می نوشم . (یادداشت مؤلف ).

(اِ مرکب ) پیاله و شرابی که با دوست خورند و یا از مجلس از برای او فرستند. (انجمن آرا) (آنندراج)

پیاله ٔ پر از شراب که کسی در نوبت خود از روی محبت و صدق و صفا به دیگری دهد. پیاله ٔ ساغر. مینای شراب و ظرف و آوند شراب . (ناظم الاطباء).
دوستگانی. دوستکانی . دوستگامی باشد که می خوردن با معشوق و به یاد دوستان است . (از شرفنامه ٔ منیری ).نخب . (قاموس ). شرابی که به یاد دوستان نوشند. شراب با جام بزرگ که به سلامتی کسی گیرند.
پیاله و شرابی که با دوست خورند یا از مجلس خود از برای او بفرستند. (از فرهنگ اوبهی )(از غیاث ).
پیاله ٔ شرابی که کسی در نوبت خود به دیگری تکلیف کند. (از غیاث ).
قدح بزرگ . (صحاح الفرس ). دوستکامی . امروز به معنی ظرفی بزرگ مسین یا غیر مسین است پایه دار و دهان فراخ که کمابیش بیست من مایع گیرد و در آن به روضه خوانیها و عروسیها شربت قند کنند. (یادداشت مؤلف ). رجوع به دوستکامی و دوستکانی شود.
تواضع کردن . (از غیاث ). تواضع. احترام . بزرگداشت : چون به جناب مأمون رسید بدو دل نمودگی کرد وبه دوستگانی او به زانو درآمد. (ترجمه ٔ تاریخ یمینی ).
عشق . محبت ._ دهخدا

جالب اين كه من مدت‌‌ها دلم مي‌خواست بدانم به آن ظرف‌هاي بزرگ و پايه‌دار كه در مجالس قديم و در مساجد و حسينيه‌ها از آب و شربت مي‌آكندند چه مي‌گويند: دوست‌كامي.
واژۀ زيبايي كه يادآورد آن را مرهون همان ريشه‌يابي نامستند هستم. سپاس.

خاطرات پس از مرگ ...

2010-07-26T11:27:00.002+04:30

"شايد خواننده تعجب کند از اينکه اين‌طور صريح از بي‌مايگي خودم حرف مي‌زنم، اما بايد به يادش بياورم که صراحت فضيلتي است که بيش از هر کس برازندۀ آدم مرده است. در دوران حيات، چشم هاي فضول افکار عمومي، تعارض منافع، جدال بي امان حرص و آز، آدم را ناچار مي‌کند ژنده پاره‌هاي کهنه‌اش را مخفي کند، وصله‌ها و شکاف‌ها را از اين و آن بپوشاند، و افشاگري‌هايي را که پيش وجدان خودش مي‌کند، از عالم و آدم پنهان نگاه دارد. بزرگترين امتياز اين کار وقتي معلوم مي‌شود که آدم در عين فريب دادن ديگران خود را هم فريب مي‌دهد و به اين ترتيب خودش را از شرمساري، که وضعيت بسيار عذاب آوري است و همچنين از رياکاري که از معايب بسيار زشت است، معاف مي‌کند. اما در عالم مرگ، چقدر چيزها متفاوت است، چقدر آدم آسوده است! چه آزاديي! چه شکوهي دارد آن دم که خرقه را دور مي‌اندازي، پيرهن پر زرق و برق را به مزبله پرت مي‌کني، خودت را لايه به لايه باز مي‌کني، رنگ و بزک را مي‌شويي، و رک و راست اعتراف مي‌کني که چه بودي و چه نتوانستي باشي. آخر، از همه چيز گذشته، نه همسايه‌اي داري، نه دوستي، نه دشمني، نه آشنايي، نه غريبه‌اي، نه مخاطبي، مطلقاً هيچ. همين که پا به قلمرو مرگ مي‌گذاري نگاه نافذ و قضاوتگر افکار عمومي قدرتش را از دست مي‌دهد. البته انکار نمي‌کنم که اين نگاه گاهي اوقات به اين طرف هم سر مي‌کشد و داوري خودش را مي‌کند، اما ما آدم‌هاي مرده، چندان اهميتي به اين داوري‌ها نمي‌دهيم. شما که زنده‌ايد باور کنيد، در اين دنيا هيچ چيز به وسعت بي‌اعتنايي ما نيست."

خاطرات پس از مرگ براس کوباس ، ماشادو د آسيس، ترجمۀ عبدالله كوثري

قصۀ روباه و مرغ دریایی

2010-07-25T17:01:00.001+04:30

یک بار خوب خاطرم هست روباهی را دیدم نزدیک ساحل راه می‌رفت، زیبا بود یا دست کم خودش اینطور فکر می‌کرد. می‌گویند روباه حیوان باهوشی‌ست، اگر راست باشد خودش هم این را می‌داند؛ از راه رفتنش، نگاه کردنش پیداست که می‌داند.
مرغ دریایی پرندۀ تنهاییست، نه آن قدر که آشیانی نداشته باشد یا جفتی، اما تنهاست. بسیار سفر می کند، هزاران فرسنگ، روزها شب‌ها، تنها در آغوش باد آنقدر وقت دارد که بفهمد تنهاست حتی اگر خیلی باهوش نباشد.

چی می‌گفتم؟ هان، روباهی کنار ساحل ابری می‌رفت. ناگهان مرغ دریایی ما با بال شکسته از میان نی‌ها بیرون آمد. چه خوراک لذیذی، روباه این را با خودش گفت و گذاشت دنبال مرغک بی نوا. مرغ دریا می‌گریخت، گاهی پری می زد اما نه بیشتر از چند قدم، روباه هم دنبالش، همینطور دور شدند، آن قدر که فقط سیاهیشان پیدا بود، آن وقت مرغ ما بال گشود و رفت.
این طوری مرغ تنها روبهک را دور کرد از آشیانش. بعدها یک روز روباه عاقبت فهمید چرا، آخر حیوان باهوشی بود، پوزخندی زد و با خودش گفت: «هه! پرندۀ دیوونه با اون لونۀ فکسّنیش» ....

سال نو مبارك!

2010-03-30T02:04:00.005+04:30

خيلي وقت است كه چيزي ننوشته ام و حالا اگر بخواهم دوباره شروع كنم لابد لازم است عذري بياورم و بهانه‌اي سر هم كنم غيبت هشت ماهه را. چيزي مثل اين كه "دست و دلم به قلم و كاغذ نمي‌رفت"، يا "در اين ايام نكبت‌بار مشغول كار مهم‌تري بوده‌ام" يا ....

اما پس پشت هر بهانه‌اي مي شود پي علتي گشت. خيال نكنم براي پيشرفت كارها هيچ چيز ويرانگرتر از جمع شدن دو خصلت "كمال‌گرايي" و "تنبلي" در وجود آدم باشد. گرفتاري من هم شايد همين است.

Certainty

2009-09-09T13:11:00.003+04:30

Most of the greatest evils that man has inflicted upon man have come through people feeling quite certain about something which, in fact, was false

B. RUSSELL, Unpopular Essays, "Ideas That Have Harmed Mankind" (1950), p. 149

Je suis certain de ne jamais trouver la réponse ; mais cela ne veut pas dire que nous devons renoncer à poser la question.

M. FOUCAULT, Dits et écrits II, 1976-1988, p. 967

کریه اکنون...

2009-06-13T19:06:00.002+04:30

«کريه» اکنون صفتي ابتر است
چرا که به تنهايي گويای خون‌تشنه‌گي نيست.
تحميق و گران‌جاني را افاده نمي‌کند
نه مفت‌خواره‌گي را
نه خودباره‌گي را.

تاريخ

اديب نيست
لغت‌نامه‌ها را اما
اصلاح مي‌کند.

احمد شاملو

عاشقانه

2009-06-13T06:31:00.002+04:30

محبوبم
جفاکارا که توئی
تشنه به خون فرزند
سینه‌ات انباشته
از استخوان آن کسان که دوستت می‌داشتند
و در بسترت دژخیمی از پس دژخیمی
سفله‌پرورا که توئی
وطنم
محبوبم....

سـرو آزاد

2009-03-20T02:19:00.005+03:30

رسم است که در شب عید از رفتگان یاد می‌کنند. گمان نکنم در یادکرد از درگذشتگان بشود کسی را بر شهیدان مقدم شمرد. منتهی در این سی سال اخیر انگار یک اداره‌ای درست شده که مسئول اعطای درجۀ شهادت است به هرکه دل حضرات بخواهد؛ فرقی هم نمی‌کند که آن آدم به خاطر بی‌دقتی یک خلبان یا تکنیسین یا کارمند برج مراقبت هواپیمایش سقوط کرده باشد یا اینکه در راه سفر به شمال ماشینش توی دره افتاده باشد، به هر جنازه‌ای که خودی باشد ولو علت مرگش بی‌خودی باشد می‌گویند شهید.
در قدیم فقها غازیان و مجاهدان فی سبیل الله را شهید می‌گفتند و عرفا کشتگان معشوق را؛ ابوسعید ابوالخیر می‌گوید:

بر گرد رخت نوشتـه یحیی و یمیت
من مات من العشـق فقد مات شهـید

و از سعدیست:

بی حسرت از جهان نرود هیچکس به در
الا شهـیـد عشـق به تیـر از کمان دوسـت

و حتی دستۀ دوم را بر دستۀ اول فضیلت می‌دادند. شیخ بهایی در کشکول خویش از ابوسعید نقل می‌کند که:

غـازی ز پـی شهـادت اندر تک و پوسـت
غافـل که شـهید عشق فاضـل‌تر از اوست
فــردای قیــامـت آن بــه ایـن کـی مـانـــد؟
کآن کشتۀ دشمن است و این کشتۀ دوست

من نمی‌دانم اگر کسی در راه آزادی و آزادگی بمیرد به نظر اینان شهید می‌آید یا نه و خدا با این آدم چطور معامله می‌کند، اما هر وقت یاد میرزا جهانگیرخان می‌افتم غصه که نه عقده‌ای چنگ می‌اندازد به دلم، اینطور او برای آزادی یک ملت بی‌لیاقتی خودش را به آب و آتش زد و اینقدر تنها بود که برخلاف هم‌قلمش دهخدا که شب واقعه خبردارش کردند و گریخت، مظلوم و بی‌یار به دست آدم‌های شاه افتاد، بردند و طناب به گردنش انداختند در باغ شاه تا برای همیشه خاموش نگاه کند ملتی را که به یک توپ لیاخوف و یک عربدۀ رضاشاه و یک کارد شعبان بی‌مخ و یک چماق حاج‌بخشی، مشروطه‌خواهی و ملی‌گرایی و اصلاح‌طلبی و آزادی از سرش می‌افتد می‌ایستد بی‌عار به تماشای آن سروهای بر دار و انگار نه انگار که تا همین دیروزش دست از دامان ستارخان و عشقی و عارف میرزاجهانگیر و مصدق و ارانی و که و که فرو نمی‌گرفت که هان اینک ما گمشدگانیم و تو چراغ راه، و چه آسان شعار یا مرگ یا روشنی سر میدهیم ما چراغ‌کشان ملت تلخ تیره تباه....

بگذریم؛
این یادی است از آن سرو آزاد به قلم مرحوم دهخدا:
«در روز 22 جمادي الاولي 1326 ه. ق. مرحوم ميرزا جهانگيرخان شيرازی رحمةالله عليه‚ يکي از دو مدير «صوراسرافيل» را قزاق‌های محمدعلی شاه دستگير کرده به باغ شاه بردند و در 24 همان ماه در همانجا او را به طناب خفه کردند.
بيست و هفت هشت روز ديگر چند تن از آزاديخواهان و از جمله مرا از ايران تبعيد کردند، و پس از چند ماه با خرج مرحوم مبرور ابوالحسن‌خان معاضدالسلطنه پيرنيا بنا شد در «ايوردن» سويس روزنامۀ صوراسرافيل طبع شود.
در همان اوقات شبي مرحوم ميرزا جهانگيرخان را به خواب ديدم در جامه‌ای سپيد (که عادةً در طهران در بر داشت) و به من گفت: «چرا نگفتي او جوان افتاد!» من از اين عبارت چنين فهميدم که مي‌گويد: چرا مرگ مرا در جائی نگفته يا ننوشته‌اي؟ و بلافاصله در خواب اين جمله به خاطر من آمد: «ياد آر ز شمع مرده ياد آر!» در اين‌حال بيدار شدم و چراغ را روشن کردم و تا نزديک صبح سه قطعه از مسمط ذيل را ساختم و فردا گفته‌های شب را تصحيح کرده دو قطعۀ ديگر بر آن افزودم و در شمارۀ سوم «صور اسرافيل» منطبعۀ «ايوردن سويس» چاپ شد:

ای مـرغ سحر! چو اين شب تار، بگذاشـت ز سر سياهکاری
وز نفحـۀ روح‌بخـش اسحـار، رفـت از سر خفتـگان خمـاری
بگشــود گــره ز زلـف زر تـار، محبـوبۀ نـيلـگون عمــــاری
ـيزدان به کمـال شـد پـديـدار، و اهـريمـن زشتـخو حصــاری

ياد آر ز شمع مرده ياد آر!

ای مـونس يوسف اندرين بند! تعبير عيان چو شد ترا خــواب
دل پر زشعف لب از شکرخند، محسود عـدو به کام اصحاب
رفتـي بر يـار خـويـش و پيـوند، آزادتـر از نسيـم و مهتـــاب
زان کـو همـه شـام با تو يکـچند، در آرزوی وصـال احبــاب

اختر به سحر شمرده ياد آر!

چـون بـاغ شـود دوبـاره خــرم، ای بلـبل مستـمنـد مسـکيـــن!
وز سنـبــل و سـوری و سپــرغـم، آفـاق، نگـارخـانۀ چيـــــن
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم، تو داده ز کف قرار و تمکين
زان نوگـل پيشـرس که درغم، نــاداده به نـار شـوق تسـکيـــن

از سردی دی فسرده ياد آر!

ای همــره تيـه پور عمــران، بگـذشـت چو اين سنيـن معـدود
وان شـاهد نغز بزم عرفـان، بنمود چو وعـد خويـش مشهــود
وز مذبح زر چو شد به کيوان، هر صبح شميم عنبر و عـــود
زان کو به گنـاه قوم نادان، در حسـرت روی ارض موعـــود

بر باديه جان سپرده ياد آر!

چون گشـت ز نو زمـانه آباد، ای کـودک دورۀ طـلائـی!
وز طاعت بندگان خود شـاد، بگرفت ز سر خـدا خدائـی
نه رسـم ارم نه اسـم شـداد، گل بسـت زبان ژاژخـائـــی
زان کس که زنوک تيغ جلاد، مأخوذ به جرم حق ستائی

تسنيم وصال خورده ياد آر!»

توتالیتـاریســم

2009-03-06T23:01:00.005+03:30

از دایرةالمعارف بریتانیکا

شکلی از حکومت که به لحاظ نظری با هر نوع آزادی فردی مخالف است و می‌کوشد بر تمامی ابعاد زندگی شخصی اتباعش مسلط شود. در اوایل دهۀ 1920 دیکتاتور ایتالیایی، بنیتو موسُلینی، اول‌ بار واژۀ "totalitario" را برای توصیف دولت نوظهور فاشیست در ایتالیا، ابداع کرد؛ دولتی که بعدها درباره‌اش گفت: "همه جزوی از دولتـند، کسی بیرون از دولت نیست، کسی در مقابل دولت نیست." در آغاز جنگ جهانی دوم کلمۀ "توتالیتر" با حکومت تک‌حزبی مطلقه و جبار مترادف بود.
توتالیتاریسم در عام‌ترین معنا، حکومتی مرکزی و قدرتمند است که می‌کوشد با سرکوب و ارعاب، تمامی جنبه‌های زندگی شخصی انسان‌ها را کنترل و هدایت کند. سلسلۀ مائوریا[1] در هند (حدود 321 تا 185 پ.م.)، سلسلۀ چئین[2] در چین (221 تا 206 پ.م)، و نیز حکمروائی رئیس قبیلۀ زولو به نام شاکا[3] (حدود 1816 تا 1828) نمونه‌هایی از توتالیتاریسم متمرکز هستند. حکومت توتالیتر نازی به رهبری آدلف هیتلر در آلمان (1933 تا 1945) و اتحاد جماهیر شوروی به رهبری ژوزف استالین (1924 تا 1953) اولین نمونه‌های توتالیتاریسم "نامتمرکز"[4] یا "مردمی"[5] به شمار می روند که در آن رهبر دولت از حمایت همه‌‌جانبۀ مردمی برخوردار است. این حمایت خودبه‌خود به وجود نیامده بود؛ پیدایش آن بر رهبری کاریزماتیک مبتنی بود، و تنها توسعۀ ارتباطات و حمل و نقل آن را ممکن می‌ساخت.
اغلب میان توتالیتاریسم با دیکتاتوری، استبداد[6]، و جباریت[7] تفاوت قایل می‌شوند. این نوع حکومت، تمامی مؤسسات سیاسی را با مؤسسات تازه جایگزین می‌کند و همۀ نهادهای (سنت‌های) قانونی، مدنی، و سیاسی را از میان برمی‌دارد. دولت توتالیتر همیشه در تعقیب هدفی (آرمانی) بخصوص است، مثلاً صنعتی‌سازی یا تسخیر دیگر کشورها، و در این راه تا آنجا پیش می‌رود که هر چیز دیگر را فدا کند. دولت توتالیتر تمامی منابع را صرف دستیابی بدان آرمان می‌کند فارغ از آنکه چه بهایی بابت آن می‌پردازد. آرمان به هر قیمتی باید تعقیب شود، و هر چه بر سر این راه قرارگیرد باید ازمیان برود. این توجه وسواس‌آمیز به آرمان نوعی ایدئولوژی به‌وجود می‌آورد که همه چیز را با آرمان می‌سنجد و معنا می‌کند، و هر مانعی را که در مقابلش سر برآورد و هر نیرویی را که در برابر دولت بایستد، نابود می‌سازد. حمایت عمومی نهایت آزادی را به دولت می‌بخشد تا به هر طریق که می‌خواهد حکم براند. بر هر نوع نافرمانی انگ شرارت زده می شود و تفاوت نظر سیاسی تحمل نمی‌گردد. از آنجا که تعقیب آرمان، یگانه بنیاد ایدئولوژیک دولت توتالیتر است، دستیابی بدان هرگز عملی نمی‌شود.
در حکومت توتالیتر سازمان‌ها و مؤسسات سنتی ِ مدنی تضعیف و منکوب می‌شود، از این‌رو بافت اجتماعی سست شده، مردم آمادگی بیشتری برای پیوستن به یک نهضت فراگیر ومتحد پیدا می‌کنند. مشارکت در سازمان‌های عمومی رسمی، ابتدا تشویق و سپس الزامی می‌شود. وابستگی مصنوعی به دولت و ایدئولــوژی آن، جایگزین پیــوندهای کهـن مذهبی و اجتماعی می‌گردد. با نابودی تکثـرگرایی[8] و فردگرایی[9]، اغلب مردم ایدئولوژی دولت توتالیتر را می‌پذیرند. تفاوت‌های بی‌پایان میان افراد محو می‌شود و جای آن را انقیاد توده (یا دست کم سکوت آنان) نسبت به عقاید و رفتاری می‌گیرد که توسط دولت تبلیغ و تحمیل می‌شود.
در حکومت توتالیتر، خشونت سازمان‌یافته در ابعاد وسیع مجاز و حتی گاهی لازم شمرده می‌شود و آن را با ضرورت تعهد و پای‌بندی به آرمان و ایدئولوژی توجیه می‌کنند. در آلمان نازی و شوروی دورۀ استالین همۀ اعضای طبقه‌ای از جامعه مانند یهودیان یا کولاک‌ها[10] (کشاورزان ثروتمند در روسیه)، به منظور شکنجه و نسل‌کـُشی از دیگران جدا می‌شدند. در هر دو مورد آنانکه مورد شکنجه و آزار قرار گرفته‌ بودند به ارتباط با دشمنی خارجی متهم می‌شدند و مشکلات دولت را به گردن ایشان می‌انداختند، بدین ترتیب احساسات عمومی علیه ایشان برانگیخته می‌شد و سرنوشتـشان به دست ارتش و پلیس می‌افتاد.
عملیات پلیس در دولت توتالیتر اغلب با عملیات پلیس در دولت پلیسی شبیه به نظر می‌رسد. اما تفاوتی مهم در میان است. در دولت پلیسی، پلیس برمبنای رویه‌هایی شناخته شده و ثابت عمل می‌کند اما در دولت توتالیتر عملیات پلیس تابع هیچ قاعده و قانونی نیست. اعمال آنان پیش‌بینی ناپذیر و پیرو هوا وهوس رهبران دولت است. در زمان هیتلر و استالین عدم قطعیت جزوی جدایی ناپذیر از فعالیت‌های دولت بود. قانون اساسی آلمان در زمان هیتلر هرگز ملغی نشد اما به سال 1933 رایشتاگ قانونی به تصویب رساند که به وی اجازه می‌داد قانون اساسی را به میل خود تصحیح و تغییر کند که نتیجۀ آن بی‌اثر شدن قانون بود. در حقیقت نقش قانون‌گذار به عهدۀ تنها یک انسان گذاشته شده بود. به همین طریق استالین در سال 1936 قانون اساسی اتحاد جماهیر شوروی را تدوین کرد اما هرگز اجازه نداد تا این قانون بدل به چارچوب قوانین آن کشور گردد. درعوض او خود به فصل‌الخطاب در تفسیر مارکسیسم- لنینیسم- استالینیسم مبدل شد و تفسیر خویش را نیز به مقتضای تمایلاتش تغییر می‌داد. نه هیتلر و نه استالین هرگز نگذاشتند تغییرات به امری پیش‌بینی پذیر تبدیل شود و بدین ترتیب به احساس وحشت در میان مردم دامن می‌زدند و هر نافرمانی‌ای را سرکوب می‌کردند.

_______________________________________
1) Maurya dynasty
2) Ch'in dynasty
3) Shaka
4) decentralized
5) popular
6) despotism
7) tyranny
8) pluralism
9) individualism
10) kulaks

و انسان دریغا...

2009-03-04T00:05:00.003+03:30

مقدمه
من خیال داشتم اسفند امسال یک بزرگداشت شخصی برای مرحوم دهخدا برگزاز کنم، به قدر وسع خودم و همین صفحه و دو سه خوانندۀ آن؛ و تصمیم گرفته بودم به هیچ بهانه‌ای تسلسل مقالاتی که دربارۀ دهخدا در اینجا می‌گذارم قطع نشود. اما حرف‌هایی هست که نمی‌شود نگفت.

1
نمی‌دانم آیا برایتان پیش آمده که بخواهید به سائلی در خیابان کمک کنید و دوستی به شما بگوید: «به اینا پول نده، همشون وضعشون خوبه، گول ظاهرشونو نخور و...»، یا اصلاً خودتان به خودتان همین‌ها را بگویید.
نمی‌دانم شده تا حالا از دردمندی و گرفتاری کسی برای دیگری بگویید و او جوابتان بدهد: «حتماً یه کاری کرده که این بلا سرش اومده.» یا بگوید: «این عوض فلان گناهشه...» یا باز این حرفی باشد که به ذهن خودتان خطور کند.
اکثر ما وقتی با درد و رنج دیگران مواجه می‌شویم دچار عذاب وجدان می‌شویم، انگار از این که خودمان سالمیم یا وضعمان خوب است شرمنده‌ایم و هر کدام از ما به طریقی در مقابل این احساس واکنش نشان می‌دهد. یک نفر فوراً دست در جیبش می‌کند و به فراخور شدت احساس گناهش به طرف مقابل کمک مالی می‌کند، یک نفر دیگر جملاتی از آن دست که پیشتر گفتیم به زبان می‌آورد تا به خودش دلداری بدهد که آنچه مقابل چشمش رخ می‌دهد واقعی نیست، یا اگر هست آن شخص مستحق آن وضع بوده‌است. دیگری رویش را بر می‌گرداند و سعی می‌کند به روی خودش نیاورد تا شاید آن آدم و مشکلاتش غیب شوند.
حتی افرادی پیدا می‌شوند که از بدبختی دیگران خوشحال هم می‌شوند. نمی‌دانم دیده‌اید چطور حالت ناراحتی به خود می‌گیرند و با چه لذت سادیستی از دردهای دیگران حرف می‌زنند؟ این دلسوزی کلامی و آن ژست‌ها به این قبیل افراد احساس کامل بودن می‌دهد، احساس بزرگ بودن و عاقل بودن، احساس مهربان بودن و خلاصه احساس چیزی بودن که در عالم واقع نیستند.
یک عده آدم دیگر هم هستند که بدبختانه در اقلیتند. اینها احساس عذاب وجدان نمی‌کنند بلکه فقر و بیچارگی و درد و رنج دیگران حقیقتاً عذابشان می‌دهد و کمکی اگر به دیگری می‌کنند نه برای تشفی خاطر خود است و نه برای اینکه بتوانند به خودشان بگویند که به! به! من چه آدم خوبی هستم. آنچه اینجور آدم‌ها می‌جویند شادی و سعادت دیگری است. شاید یک علامتشان هم این باشد که مثلا اگر در خیابان دو نفر آدم خوشحال و خوش‌لباس ببینند که دست هم را گرفته‌اند و سعادتمندی از ناصیه‌شان پیداست، خوشحال می‌شوند در حالی که برای دستۀ اول نسبت به چنین صحنه‌ای بی‌تفاوتند (یعنی در بهترین حالت اینطورند وگرنه حسادت هم می‌کنند یا گاهی از آن هم بدتر: دلشان می‌خواهد یک بلایی از آسمان بر سر آن دو نفر نازل شود.)

2
در دو هفتۀ اخیر 4 نفر در تهران در ملأ عام – دو نفر در مقابل مجلس– خودسوزی کرده‌اند، هر چهار نفر با فقر و بی‌کاری دست یه گریبان بوده‌اند و این در و آن در زدن‌هایشان هم به حالشان سودی نبخشیده‌است. من نمی‌دانم عکس‌العمل شما در مقابل شنیدن این خبرها چیست اما می‌دانم آقای اسدالله بادامچیان از بلندپایگان مؤتلفۀ اسلامی چه نظری دارند [اینجا]:

- در طول يک هفته چهار خودسوزي در تهران انجام شد. اين
اتفاقات زنگ خطر به شعارهاي اقتصادي دولت نهم نيست؟
• ممکن است مربوط به بازي سياسي باشد، مثل بازي سياسي
که الان توي مجلس در جريان است. بعضي از آقايان اصلاح طلب پشت تريبون همه را متهم
مي کنند.
- يعني فردي که خودسوزي کرده حاضر است عمليات انتحاري براي يک هدف
سياسي اصلاح طلبان انجام بدهد؟
• نمي ميرند، معمولاً درمان مي شوند.
- اما تا حالا دو نفر از افرادي که اقدام به خودسوزي کرده اند،
فوت شده اند؟
• من که نگفتم همه اش اين است، ممکن است فشار هم به آنها آمده
باشد اما برخي از اينها سياسي کاري است.
- فشار اقتصادي به مردم را قبول داريد؟ اگر مشکل معيشت نبود، کار
به خودسوزي مي کشيد؟
• اين هم از همان سوال هاي تيپ اصلا ح طلبي است. فشار اقتصادي به
مردم زياد است. فلان است. جوسازي، فضاسازي....

3
شاید خیلی‌ها از اینکه این اتفاقات در عهد ایشان نیفتاده نفسی به آسودگی کشیده‌اند، بعضی‌ها هم از اینکه چنین فرصتی برای انتقاد و کوبیدن رقیب پیدا کرده‌اند خوشحالند. یک عدۀ دیگر از این خودسوزی‌ها ناراحتند چون بهانۀ خوبی به دست دشمنان می‌دهد اما درعوض از این انتقادات و سروصداها خوشحالند چون می‌توانند بگویند که کل ماجرا «سیاسی بازی» است....

4
در ظلماتی که شیطان و خدا جلوۀ یکسان دارند
دیگر آن فریاد عبث را مکرر نمی‌کنم.
مسلک‌ها به‌جز بهانۀ دعوایی نیست
بر سر کرسی اقتداری،
و انسان
دریغا که به درد قرونش خو کرده‌است.

احمد شاملو

دهخدا

2009-03-01T01:17:00.005+03:30

نوشتۀ مرحوم سیدحسن تقی‌زاده

از اينجانب تقاضا شد که مختصري به مناسبت انتشار مقدمۀ لغت‌نامۀ مرحوم دهخدا، راجع به آن مرحوم و کار وي بنويسم. آن مرحوم دوستان قديم و صديق زياد داشت و هم‌اکنون بعضي از آنان در قيد حيات هستند و شايد مي‌توانند بهتر از من و با سابقۀ بيشتر از من شرحي بنويسند، لکن گمان مي‌کنم اين تقاضا به اين جهت بوده که شايد اينجانب از آنان که هنوز در قيد حيات هستند قديم‌ترين هم‌قدمان آن مرحوم بوده و هستم.
من با مرحوم آقا ميرزا علي‌اکبر خان در اوايل سال 1325 ه. ق. [ 1285 شمسی] شناسائي حاصل کردم، يعني اندکي قبل از آغاز انتشار روزنامۀ صور اسرافيل (که شمارۀ اول آن در 17 ربيع‌الثاني سنۀ 1325 انتشار يافته). آن مرحوم بنا بر آنچه خود نقل مي‌کرد و يا شنيده شد پس از تحصيلات مقدماتي قديم به مدرسۀ سياسي وارد شده و زبان فرانسه و ساير علوم و فنوني را که در آن مدرسه تدريس مي‌شد فراگرفت. چنانکه غالب فارغ‌التحصيل‌هاي آن مدرسه وارد خدمت وزارت خارجه مي‌شدند و بسا به مأموريت‌هاي سياسي در خارجه يعني عضويت سفارتخانه‌ها و قونسولگري‌هاي ايران منصوب ميشدند، ميرزا علي‌اکبرخان قزويني[1] ما نيز در معيت مرحوم معاون‌الدولۀ غفاري (پدر معاون‌الدولۀ فعلي) که مأمور سفارت ايران در بالکان شده‌بود به عضويت در همان سفارت مأمور شده و با ايشان عازم بوخارست شد. مدت اقامت آن مرحوم در آنجا به اينجانب درست معلوم نيست، ولي ظاهراً طولي نکشيد، و ظاهراً بر اثر بعضي ناملايمات (که قصۀ بسيار خوشمزه‌اي از آن از بيان خود آن مرحوم به نگارنده حکايت شده) مرحوم مشاراليه به ايران برگشت (و وقتي من او را براي مرتبۀ اول ملاقات کردم در خدمت مرحوم حاج ‌حسين‌آقا امين‌الضرب مأمور راه شوسۀ سمنان بود با 30 تومان حقوق درماه).
در اوايل سال 1325 ه.ق. مرحوم ميرزا قاسم‌خان تبريزي (که بعدها به صور اسرافيل معروف شد) که در دستگاه درباري مظفرالدين شاه در جزو ادارۀ امين‌حضرت بود، چون در حوزۀ مشروطه طلبان درآمده بود، به خيال تأسيس يک روزنامه با سرمايۀ خود برآمد. مشاراليه که اينجانب او را از ايام صبي مي‌شناختم و هم‌درس بوديم، روزي پيش من آمد و اظهار ميل به نشر روزنامه نموده با من مشورت کرد و گفت: يک جواني هست که چيزنويس است ولي نمي‌دانم نويسندگي او تا چه اندازه است و مي‌خواهم بدهم چيزي به طور نمونه بنويسد و به شما نشان بدهم و اگر پسنديديد خود او را پيش شما بياورم تا ببينيد (و گفت خيال دارم که اگر مطابق مطلوب شد ماهي چهل تومان به او بدهم که از کار فعلي خود صرف‌نظر نموده و به ادارۀ روزنامه بيايد). من پس از ديدن نمونۀ تحرير، خيلي پسنديدم و ميرزا قاسم‌خان را که به معيت مرحوم ميرزا جهانگيرخان شيرازي عازم نشر روزنامه بود به استخدام ميرزا علي‌اکبرخان تشويق نمودم و بدين ترتيب روزنامۀ صوراسرافيل به مديريت و صاحب‌امتيازي مرحوم ميرزا جهانگيرخان و مديريت مشترک ميرزاقاسم خان و منشي‌گري ميرزا علي‌اکبرخان انتشار يافت. ميرزا جهانگيرخان از مال دنيا چيزي نداشت و در مقابل، زحمت راه انداختن و ادارۀ روزنامه و گردانيدن تمام امور کار، ازجزئي و کلي بر عهدۀ او بود که پشت‌کار فوق‌العاده داشت. خود اينجانب در شمارۀ اول روزنامه مقاله‌اي نوشتم و بعدها هم هميشه در نظارت و راهنمائي مشارکت داشتم و وقتي که مدير و منشي جريده مورد حملات بسيار شديد روحانيون شده و روزنامه يکي دو ماهي توقيف شد، و عاقبت به مساعي آزادي طلبان باز انتشار يافت، اينجانب براي رفع شبهات و مدافعه از عقايد روزنامه در اولين شماره پس از تعطيل، مقالۀ مفصلي به عنوان «دفاع» نوشتم، و آن به خواهش و اصرار مرحوم دهخدا بود.
روزنامۀ صور اسرافيل تا نزديکي برانداخته شدن مشروطيت و مجلس ملي، يعني تا 20 ماه جمادي‌الاولي سنۀ 1326 ه. ق. يعني تا سه روز قبل از توپ بستن مجلس و چهار روز قبل ازقتل ميرزا جهانگيرخان دائر بود، ولي به نهايت شدت مورد بغض و خصومت دربار و مستبدين شده بود، تا جائي که از 7 - 8 نفري که محمدعلي شاه در اوايل جمادي‌الاولي سال مزبور تسليم يا تبعيد آنها را خواست يکي ميرزا جهانگيرخان بود. شب قبل از توپ‌بستن مجلس، من ميرزا جهانگيرخان را با ساير اشخاص مورد غضب شاه يعني دوستان نزديک خودم مانند مرحوم سيد جمال‌الدين واعظ اصفهاني و ملک‌المتکلمين و ميرزا داودخان علي‌آبادي و غيرهم و دهخدا در تحصن‌گاه آنها که در صحن عقبي مجلس شوراي ملي در يک اطاق فوقاني روي محلي که حالا مطبعۀ مجلس در آنجاست، دو سه ساعت از شب گذشته ديدم و وقتي که از آنجا به منزل خودم مي‌رفتم دهخدا را با خود بردم، و شب را در منزل من پشت مسجد سپهسالار با چند نفر از دوستان و کسان من به‌سر برد. روز تخريب مجلس، ما از منزل خود از در عقبي به خانۀ ميرزا علي‌خان روحاني، که اخيراً مرحوم شد، پناه برده و تا شب آنجا مانديم و اوايل شب به‌ زحماتي به سفارتخانۀ انگليس (که خالي از اعضاي سفارت بود، زيرا که در قلهک بودند) رفتيم، و 25 روز در آنجا بوديم، و بعد ما را از ايران تبعيد کردند.
اينجانب با قريب ده دوازده نفر ديگر از راه رشت به باکو رفتيم. بعد مرحوم دهخدا به سوي اروپا رفت و اندکي بعد من نيز عازم شدم. در پاريس دهخدا و معاضدالسلطنه (پيرنيا) را ديدم، و بعد من و پيرنيا به لندن رفتيم، و دهخدا و بعضي ديگر از رفقا به سويس رفتند و معاضدالسلطنه نيز بعداً به آنها ملحق شد. در سويس روزنامۀ صور اسرافيل را مجددا به قلم دهخدا و سرمايۀ معاضدالسلطنه در شهر «ايوردون» انتشار دادند. من از لندن به تبريز رفته به انقلابيون آنجا پيوستم. دهخدا و معاضدالسلطنه و بعضي از ياران ديگر به استانبول رفته در آنجا با انجمن سعادت ايرانيان کار مي‌کردند تا آنکه طهران به دست مجاهدين فتح شد و همه به طهران برگشتيم، و بيشتر افراد ما در مجلس ملي دوم وکيل شديم و از آن‌جمله دهخدا.
مرحوم دهخدا هميشه در سياست هم کار مي‌کرد تا آنکه در زمان جنگ اول به اصفهان و خاک بختياري رفت و از آن وقت شوق تأليف يک لغت‌نامۀ فارسي او را به اشتغال به آن کار برانگيخت که تا آخر عمر دنباله پيدا کرد.
دهخدا صاحب ذوق لطيف بود و در ادبيات فارسي تسلط زياد داشت. بزرگترين آثار سياسي او روزنامۀ صور اسرافيل بود، و بزرگترين آثار ادبي او همين لغت‌نامه بود که قسمتي عمده کسوت طبع پوشيده و بقيه نيز به همت وفادارانۀ فاضل معاصر آقاي دکتر معين در جريان طبع و نشر است. مجلداتي که در حيات مرحوم دهخدا طبع و نشر شده نيز به ميزان معتدبه مديون زحمت و دقت و پشت‌کار دکتر معين است .
راجع به ارزش ادبي لغت‌نامه اينجانب که بهره‌ام از اين رشته بسيار کم است نمي‌توانم چيزي بگويم، ولي يقين دارم که در مقام سنجش آن بايد به ‌طور کلي حکم کرد، و نه‌تنها به کيفيت (که شايد بي‌نقص نباشد)، بلکه به کميت آن و مقدار زحمت عظيم و مدت مديد که صرف آن شده بايد توجه کافي بشود که به وجود آوردن چنين بناي عظيمي - که انشاءالله[2] از باد و باران گزند نيابد و پايدار بماند - کار بزرگي بوده و هست که تا کسي يا کسان ديگري در آينده کاخ بلندتر و وسيع‌تر و عظيم‌تر از آن در کميت و کيفيت به عرصۀ وجود نياورند، نبايد مانند تماشاچيان اطراف زورخانه به آساني خرده گرفته و انتقاد کنند، که در آن صورت مرحوم دهخدا به آنها تواند گفت: گر تو بهتر مي‌زني بستان بزن.
همت بزرگ و کوشش ساليان دراز مردي فاضل چنين بنياني نهاده و عمارتي عظيم بر پا کرده‌است و بايد قدرداني شود.
گمان نمي‌کنم در سخن‌گفتن از شخص اديب و فاضلي، جز از کارهاي علمي و ادبي او مناسب باشد حرفي از خصائل شخصي و سجايا و اوصاف ذاتي او زده شود، خصوصاً در موقعي که ما در مقام بيان خدمات علمي و کمالات ادبي او هستيم، مگر آنکه بيان فضائل و کمالات ديگر يا نقائص او فايده‌اي را متضمن باشد.
مرحوم دهخدا درستکار و نيز وطن‌پرست به حد اعلي و خوش محضر و با دوستان خاص خود باوفا و باگذشت بود، ولي گاهي هم برحسب اقتضاي مزاج عصبي و حساسيت شديد افراطي و جوش و هيجان عصباني حاد نسبت به نيکي و هم بدي، در ابراز محبت نسبت به کساني که مورد لطف او بودند مبالغه ميکرد و گاهي هم سوءظن مفرط نسبت به کساني که به حق يا به اشتباه روش يا عقايد آنها را مخالف معتقدات خود مي‌پنداشت نشان ميداد، ولي تا آنجا که من مي‌دانم هيچ‌وقت اين احساسات از روي غرض يا سوء نيت نبوده، بلکه نتيجۀ اعتقادات صميمي و خالصانۀ او بود نسبت به اشخاص.

_____________________________________________

1) منظور علامه دهخداست و نباید با علامه محمد قزوینی اشتباه شود.

2) این غلط رایجی است که اکثر ما پارسی‌زبانان «ان شاء الله» را سر هم می‌نویسیم و دقت نمی‌کنیم که جملۀ " ان شاء الله " از سـه کلمه سـاخته شـده اسـت: اِن (اگر)، شـاء (بخواهد)، الله (خداوند)، یعنی: اگر خداوند بخواهد. اما جملۀ " انشاء الله " از دو کلمه سـاخته شـده اسـت: اِنشـاء ( آفریدن )، الله ( خدا )، به معنی: خداوند بیافریند. آنچه به‌هنگام نوشتن این جمله مراد نویسندگان است جملۀ نخست است ولی اغلب آن‌ را به صورت جملۀ دوم می‌نویسند.

دهخدا: ترجمۀ احوال

2009-02-27T23:07:00.004+03:30

به قلم مرحوم دکتر محمد معین

علی‌اکبر دهخدا در حدود سال 1297 هجری‌قمری [1257 شمسی] در تهران متولد شد. پدر دهخدا خانباباخان که از ملاکان متوسط قزوين بود، پيش از ولادت وی از قزوين به تهران آمد و در اين شهر اقامت‌ گزيد. هنگامی که علی‌اکبر دهخدا ده ساله بود پدر وی وفات کرد، و دهخدا با توجه مادر خود به تحصيل ادامه‌ داد.
در آن زمان يکي از فضلای عصر به نام شيخ غلامحسين بروجردی برای تعليم و تربيت دهخدا تعيين شد. وی حجره‌ای در مدرسۀ حاج ‌شيخ هادی (در خيابان حاج شيخ هادی) داشت، ومردی مجرد و به تدريس زبان عربی و علوم دينی مشغول بود. استاد دهخدا غالباً اظهار ميکردند که هرچه دارند، بر اثر تعليم آن بزرگ‌مرد بوده‌است. بعدها که مدرسۀ سياسی در تهران افتتاح شد، دهخدا درآن مدرسه مشغول تحصيل گرديد. معلم ادبيات فارسی آن مدرسه محمدحسين فروغی مؤسس روزنامۀ تربيت و پدر ذکاءالملک فروغی بود، و آن مرحوم گاه، تدريس ادبيات کلاس را به‌ عهدۀ دهخدا می‌گذاشت. چون منزل دهخدا در جوار منزل مرحوم آيةالله حاج شيخ هادی نجم آبادی بود، وی از اين حسن جوار استفادۀ کامل می‌برد و با وجود صغر سن، مانند اشخاص سالخورده از محضر آن بزرگوار بهره‌مند می‌گشت. در همين ايام به تحصيل زبان فرانسه پرداخت. بعداً هنگامی که معاون‌الدوله غفاری به سفارت ايران در بالکان منصوب شد، دهخدا را با خود به اروپا برد، و استاد دو سال در اروپا و بيشتر در وين پايتخت اتريش اقامت داشت، و در آنجا زبان فرانسه و معلومات جديد را تکميل کرد.
مراجعت دهخدا به ايران مقارن با آغاز مشروطيت بود، و از آن موقع با همکاری مرحوم جهانگيرخان و مرحوم قاسم خان، روزنامۀ صور اسرافيل را منتشرکرد و آن از جرايد معروف و مهم صدر مشروطيت بود. جذاب‌ترين قسمت آن روزنامه ستون فکاهی بود که به عنوان «چرند و پرند» به قلم استاد و با امضای «دخو» نوشته می‌شد، و سبک نگارش آن در ادبيات فارسی بی‌سابقه بود و مکتب جديدی را در عالم روزنامه‌نگاری ايران و نثر معاصر پديد آورد. وی مطالب انتقادي و سياسي را با روش فکاهی در طی آن مقالات منتشر می‌کرد.
پس از تعطيل مجلس شورای ملّی در دورۀ محمدعلی شاه، دهخدا را با جمعی از آزاديخواهان به اروپا تبعيد کردند. وی در پاريس با علامه محمد قزوينی معاشر بود، سپس به سويس رفت و در «ايوردن» سويس نيز سه شماره از «صوراسرافيل» منتشرکرد. آنگاه به استانبول رفته با مساعدت جمعی از ايرانيان که در ترکيه بودند روزنامه‌ای به نام «سروش» به زبان فارسی انتشارداد که درحدود پانزده شماره منتشرشد. پس از اينکه مجاهدين تهران را فتح کردند و محمدعلی شاه خلع گرديد، دهخدا از تهران و کرمان به نمايندگی مجلس شورای ملّی انتخاب شد، و با استدعای احرار و سران مشروطيت از عثمانی به ايران بازآمده به مجلس شورا رفت.
در دوران جنگ بين‌المللی اول، دهخدا در يکی از قرای چهارمحال بختياری منزوی بود و پس از جنگ به تهران بازگشته از کارهای سياسی کناره‌ گرفت، و به خدمات علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد، و مدتی رياست دفتر (کابينه) وزارت معارف، رياست تفتيش وزارت عدليه، رياست مدرسۀ علوم سياسی و سپس رياست مدرسۀ عالی حقوق و علوم سياسی تهران به او محول گرديد، و از آن زمان تا پايان حيات بيشتر به مطالعه و تحقيق و تحرير مصنفات گرانبهای خويش مشغول بود.
علامه دهخدا در ساعت شش و سه‌ربع بعد ازظهر روز دوشنبه هفتم اسفند‌ماه 1334 هـ. ش. درخانۀ مسکونی خويش واقع در خيابان ايرانشهر (جلال بايار) به رحمت ايزدی پيوست. جنازۀ آن مرحوم در بامداد روز چهارشنبه به شهرری مشايعت و درابن بابويه درمقبرۀ خانوادگی مدفون گرديد.

______________________________________________

به نقل از مقدمۀ لغتنامۀ دهخدا

یادآر ز شمع مرده یادآر...

2009-02-26T03:34:00.003+03:30

امروز هفتم اسفند، پنجاه ‌وسومین سالروز درگذشت علی‌اکبر دهخداست.

رمانتیسم (2)

2009-02-25T02:44:00.008+03:30

از دایرةالمعارف بریتانیکا

هنرهای تجسمی و رمانتیسم

حدود سال های 1760 و 1770 تعدادی از هنرمندان انگلیسی، ازجمله جیمز بَری، هنری فیوزلی، جان همیلتون مورتیمر، و جان فلکسمن[1]، در انگلستان و رم شروع به نقاشی موضوعاتی کردند که مغایر با نزاکت هنری خشک و موضوعات کلاسیک تاریخی و اسطوره ای بود که تا آن زمان موضوع قراردادی هنرهای تجسمی به شمار می رفت. این هنرمندان مضامین غریب، رقت‌انگیز، یا به شدت قهرمانانه را ترجیح می دادند، و در آثارشان طراحی‌های خطی خشک و پرتنش و تضادهای شدید نور و سایه را به کار می گرفتند. از دیگر نقاشان مهم اوایل دورۀ رمانتیک در انگلستان، ویلیام بلیک[2] بود که به تدریج تصاویر رؤیاگون منحصربه‌فرد و قدرتمند خویش را تکامل بخشید.
ژانر باشکوه منظره‌پردازی رمانتیک انگلیسی در آثار نسل بعدی نقاشان، ویلیام ترنر و جان کنستبل[3] ظهور کرد. این هنرمندان بر تأثیرات دراماتیک و گذرای نور، فضا ، و رنگ برای به تصویر کشیدن یک جهان طبیعی پویا که قادر به برانگیختن حس احترام و عظمت باشد، تأکید میکردند.

نقاشان مهم رمانتیک در فرانسه عبارت بودند از: بارون آنتوان گرو[4]، که تابلوهای دراماتیکی از وقایع جنگ های ناپلئون ترسیم کرد، و تئودور ژریکو[5]،که قهرمان گرایی فردی و رنجی که در تابلوی "قایق نجات مدوسا" به تصویر کشیده است، و نیز پرتره های او از دیوانگان، در حدود سال 1820، به واقع جانی تازه به نهضت رمانتیسیزم دمید. اما بزرگترین نقاش رمانتیک فرانسوی اوژن دلاکروا[6] بود، که برای ضرب قلم‌های آزاد و بیانگر، استفادۀ چشم‌نواز از رنگ، ترکیب‌بندی‌های پویا، و موضوعاتی متنوع و ماجراجویانه، از زندگی اعراب شمال افریقا گرفته تا موضوعات سیاسی انقلابی مربوط به فرانسۀ آن زمان، شهرت داشت. کارهای پل دلاروش، تئودور شسریو، و برخی آثار اینگرس[7] نمایندۀ آخرین و آکادمیک‌ترین مرحلۀ نقاشی رمانتیک در فرانسه است. در آلمان نقاشی رمانتیک حالتی نمادین و استعاری یافت، چنانکه مثلا در کارهای رونگه[8] دیده می شود. کاسپار داوید فریدریش[9]، بزرگترین هنرمند رمانتیک آلمانی، منظره‌هایی نقاشی کرد که به طرزی خوفناک ساکن و خالی بود و در بیننده احساسی رازآمیز و حرمتی مذهبی برمی انگیخت.

رمانتیسم در معماری ابتدا با تقلید از سبک های معماری قدیمی تر و از خلال بناهایی تفننی معروف به “follies” ظاهر شد. معماری قرون وسطایی گوتیک برای تخیل رمانتیک در آنگلستان و آلمان جذاب بود، و این تجدید علاقه، به احیای سبک گوتیک انجامید.

موسیقی

رمانتیسم موسیقایی با تأکید بر اصالت و فردیت، بیان عاطفی-هیجانی شخصی، و آزادی و تجربه‌گری در فرم، مشخص می‌شود. لودویگ ون بتهوون و فرانتس شوبرت[10] به مانند یک پل دورۀ کلاسیک را به رمانتیک متصل کردند، زیرا گرچه فنون موسیقایی رسمی آثارشان اساساً کلاسیک بود، احساس به‌ شدت شخصی موسیقی‌شان و استفادۀ آنها از عناصر موسیقی پروگراماتیک[11]، سرمشقی مهم برای آهنگسازان رمانتیک قرن 19 فراهم کرد.
گسترش و تکامل رپرتـوار ِ سـازی و ابداع فرمهای تازۀ موسیقـایی نظیر: لیـد، نوکــتورن، اینـترمتــسو، کاپریچـیو، پرلود، و مازورکا[12]، امکانات بیانگری دراماتیک را در موسیقی گسترش داد.
طبع رمانتیک اغلب منبع الهام خود را در متون شاعرانه، افسانه ها، و داستان های عامیانه می‌جوید و ارتباط کلام و موسیقی چه به‌ لحاظ پروگراماتیک و یا در فرم‌هایی نظیر اورتور کنسرت[13] و موسیقی صحنه[14] مشخصۀ دیگر موسیقی رمانتیک است. آهنگسازان اصلی مرحلۀ اول رمانتیسم، هکتور برلیوز، فردریک شوپن، فلیکس مندلسون، و فرانتس لیست[15] بودند. این آهنگسازان بر قدرت بیانگری سازهای ارکستری افزودند؛ برای بهره‌مندی از همۀ امکانات گام کروماتیک، دایرۀ هارمونی را وسعت بخشیدند؛ و به کاوش در ارتباط بین سازبندی و صدای انسان پرداختند. مرحلۀ میانی رمانتیسم موسیقایی با اشخاصی نظیر آنتونن دورژاک، ادوارد گریگ، و پیوتر ایلیچ چایکفسکی[16] مشخص می شود. تلاشهایی رمانتیک برای بیان تشخص یک ملتِ بخصوص از طریق موسیقی در آثار آهنگسازان چک، آنتونین دورژاک و بدریش اسمتانا[17] و نیز بسیاری از آهنگسازان روس، فرانسوی، و اسکاندیناویایی، هویداست.
اپرای رمانتیک در آلمان با آثار کارل ماریا فون وبر[18] آغاز شد، و در همان احوال اپرای رمانتیک در ایتالیا توسط آهنگسازانی چون گائتانو دونیزتی، وینچنزو بلینی، و روسینی[19] تکامل می‌یافت. اپرای رمانتیک ایتالیایی با آثار جوزپه وردی[20] به حد نهایی تکامل خود رسید. اپرای رمانتیک در آلمان نیز با ریچارد واگنر[21] به اوج رسید که در آثارش معیارهای بسیار متفاوت رمانتیسم را – میهن‌پرستی افراطی، قهرمان پرستی، صحنه‌آرایی و لباس‌های رنگارنگ و پر زرق و برق، موسیقی بیانگر، و مجال دادن به نوازندگان و خوانندگان برای عرضۀ مهارت و استادی خویش– درهم آمیخت و یکپارچه ساخت. کسانی چون گوستاو مالر، ریچارد اشتراوس، سر ادوارد الگار، و ژان سـیـبلـیـوس[22] آهنگسازان شاخص آخرین مرحلۀ رمانتیسم موسیقایی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم هستند.

_______________________________________________________________

1) James Barry, Henry Fuseli, John Hamilton Mortimer, John Flaxman
2) William Blake
3) J.M.W. Turner, John Constable
4) Baron Antoine Gros
5) Théodore Géricault
6) Eugène Delacroix
7) Paul Delaroche, Théodore Chassériau, J.-A.-D. Ingres
8) P.O. Runge
9) Caspar David Friedrich
10) Ludwig van Beethoven, Franz Schubert
11) programmatic
موسیقی ِ سازی که مرتبط با یک داستان، شعر، ایده، یا صحنه است و قرار است مجموعه‌ای از تصاویر یا اتفاقات را به ذهن متبادر کند.
12) lied, nocturne, intermezzo, capriccio, prelude, mazurka
لید آوازهای آلمانی که اغلب با یک ساز– معمولاً پیانو– همراهی می‌شود.
نکـتورن در زبان فرانسه به معنی شبانگاهی است و به قطعه‌ای اغلب کــُند، تغزلی، رؤیایی و متناسب با خلوت شبانه گفته می‌شود که معمولاً برای پیانوی سولو تصنیف شده‌است.
اینترمتسو قطعه موسیقی است که در میان دو بخش اصلی از یک اثر موسیقایی نظیر اپرا می‌آید.
کاپریچیو قطعۀ سازی با فرم آزاد است با ضرباهنگی سرزنده و نشاط‌انگیز.
پرلود قطعه‌ای کوتاه که به‌عنوان مقدمۀ فوگ یا سوئیت ساخته و اجرا می شود و تِـم اصلی را معرفی می‌کند.
مازورکا نام رقص محلی در لهستان است و به موسیقی آن نوع رقص اطلاق می شود که معمولاً ضرب4/3 و 8/3 دارد.

13) concert overture
اوورتور قطعه‌ای کوتاه برای ارکستر که آغازگر پردۀ اول یک اپرا و القا‌کنندۀ حال‌وهوای دراماتیک آن است. مقدمۀ ارکستری پرده‌های بعدی اپرا را پرلود می نامند.
14) incidental music
موسیقی صحنه که برای اجرا پیش از نمایش یا همزمان با آن ساخته شده و القا کنندۀ حال‌وهوای خاص آن نمایش است.
15) Hector Berlioz, Frédéric Chopin, Felix Mendelssohn, and Franz Liszt
16) Antonín Dvořák, Edvard Grieg, and Pyotr Ilyich Tchaikovsky
17) Bedřich Smetana
18) Carl Maria von Weber
19) Gaetano Donizetti, Vincenzo Bellini, and Gioacchino Rossini
20) Giuseppe Verdi
21) Richard Wagner
22) Gustav Mahler, Richard Strauss, Sir Edward Elgar, and Jean Sibelius

رمانتیسم (1)

2009-02-16T15:41:00.013+03:30

از دائرة المعارف بریتانیکا

مقدمه

طرزتلقی یا جهت‌گیری روشنفکرانه که مشخصۀ بسیاری از آثار ادبی، نقــاشی، موسیـقی، معمــاری، نقــد و تاریخ نگاری در تمــدن غربی طی دوره‌ایست که از اواخر قرن 18 آغاز میشود و تا اواسط قرن 19 ادامه می‌یابد. رمانتـیسم را می‌توان نوعی واپس‌زدن ملاکهای نظم، آرامش، هماهنگی، توازن، آرمانی‌سازی و عقلانیت دانست که خصلت عمومی کلاسیسیزم و مخصوصاً نئوکلاسیسیزم اواخر قرن هجدهم است. همچنین رمانتیسم را می توان تاحدی عکس‌العمل به نهضت روشنگری، و نیز عقلانیت و مادی‌گرایی فیزیکی قرن هجدهمی دانست. در رمانتیسم بر هر چه فردی، ذهنی(در مقابل عینی)، غیرعقلانی، تخیلی، شخصی، خودانگیخته، عاطفی-‌‌‌هیجانی، مکاشفه‌آمیز و فراتر از تجربه باشد، تأکید می‌شود.

از میان تلقی‌های خاص رمانتیسیزم به اینها می‌توان اشاره کرد:
درک عمیق‌تر از زیبایی طبیعت؛ برتر دانستن عاطفه از منطق، و حواس از هوش؛ نوعی بازگشت به خود (نفس) و بررسی جدی شخصیت، حالات و استعدادهای ذهنی انسان؛ توجه وافر به نوابغ، قهرمانان، و به‌ طورکلی افراد استثنایی و تمرکز برامیال، و کشمکش‌های درونی ایشان؛ تصوری تازه از هنرمند که او را آفریننده‌ای یگانه و برتر می شمارد که روح خلاقش بی‌نیاز از پیروی بی‌چون‌ وچرا از قواعد رسمی و روش‌های سنتی است؛ تأکید بر تخیل به منزلۀ مفتاح تعالی‌بخشی به تجربه و حقیقت معنوی؛ علاقۀ وسواس آمیز به فرهنگ عامیانه، ریشه های فرهنگی ملی و قومی، و آثار متعلق به قرون وسطا؛ و سرانجام شیفتگی به هرچه از عجایب دیگر سرزمین‌ها، امور غریب، اسرارآمیز، سحرآمیز، مهیب، بیمارگون، و حتی شیطانی باشد.

رمانتیسم و ادبیات

چندین تحول مرتبط به هم که از اواسط قرن 18به‌ بعد رخ داد ومی‌توان آن را پیش- رمانتیسم نامید مقدمات رمانتیسم واقعی را فراهم کرد. از آن میان یکی توجه به و درکی تازه از رمانس قرون وسطایی بود که نام این نهضت هم از آن اقتباس شده است. رمانس، قصه یا بالاد [1] (نوعی ترانۀ عاشقانه با ضرباهنگ آرام) در وصف ماجراجویی‌های شهسواران بود که تأکید آن بر قهرمانی‌های فردی، و حوادث غریب و اسرارآمیز، آشکارا با رسمیت و تصنع پرظرافت شکل‌های کلاسیک رایج ادبیات، نظیر تراژدی نئوکلاسیک فرانسوی و دوبیتی‌های پنج ضربی انگلیسی در شعر[2]، در تضاد بود. این علاقۀ نوظهور به ادبیاتی که با زبانی نسبتاً ساده و مبتنی بر عواطف پرشور از گذشته‌ها سخن‌ می‌گفت، به نکته‌ا‌ی محوری در رمانتیسیزم بدل‌شد.

رمانتــیسم در ادبیات انگلســتان، حـوالی 1790 باانتــشار «Lyrical Ballads» اثر ویلیام وردزورث[3] و ساموئل تیلور کلریج[4] آغاز شد. «مقدمۀ» وردزورث بر دومین ویرایش کتاب (1800م.) که در آن شعر را «غلیان خودانگیختۀ احساسات نیرومند» خوانده است، به بیانیۀ نهضت رمانتیک انگلیسی در شعر بدل‌شد. ویلیام بلیک[5] سومین شاعر مهم اولین مرحلۀ این نهضت در انگلستان است. نخستین مرحلۀ این نهضت در آلمان با نوآوری در محتوا و سبک ادبی، و نیز با شیفتگی به امور اسرارآمیز، ناخودآگاه، و فراطبیعی مشخص می شود. افراد مستعدی چون فردریش هولدرلین، یوهان ولفگانگ فون گوتۀ جوان، جان پائل، نوالیس، لودویگ تی یک، ا.و. شلگل، فردریش شلگل، ویلهلم هاینریش واکنرودر، و فردریش شلینگ[6]، به این نخستین مرحله تعلق دارند. در فرانسۀ انقلاب زده، ویکومت دُ شاتوبریان و مادام دُ استال[7] با نوشته های نظریه پردازانه و تاریخی شان، آغازگران رمانتیسم بودند.

دومین مرحلۀ رمانتیسم، که سالهای 1805 تا حدود 1830 را در بر می گیرد، با قوت‌گرفتن ملی‌گرایی فرهنگی و توجهی تازه به ریشه‌های ملی مشخص می شود، که جمع آوری و بازسازی(تقلید) فرهنگ عامه، ترانه‌ها و اشعار عامیانه، رقص و موسیقی عامیانه، و حتی آثار مربوط به قرون وسطا و رنسانس که پیشتر نادیده انگاشته می شد، از آن جمله است. نوشته‌های تخیلی سر والتر اسکات[8] ترجمان این احیای توجه به گذشتۀ تاریخی است. او را اغلب مبدع ناول تاریخی تلقی می کنند. تقریبا در همین زمان شعر رمانتیک انگلیسی با آثار جان کیتس، لرد بایرون و پرسی ب. شلی[9] به اوج خود رسید.

محصول جنبی علاقۀ رمانتیک‌ها به امور هیجانی، آثاری بود که به امور فراطبیعی، غریب، و ترسناک می پرداخت، مانند فرانکنشتاین اثر مری شلی و نیز آثار سی. ر. ماتورین، مارکی دُ ساد و ای. ت. ا. هوفمن[10]. دومین مرحلۀ رمانتـیسیزم در آلمان در سیـطرۀ آثار آکیم فن آرنیم، کلمـنس برنتانو، ج.ج. فن گورس و جوزف فن آیشندورف[11] بود.

حدود سال 1820 نهضت رمانتیسم چنان گسترش یافته بود که تقریبا ادبیات تمام اروپا را در بر می گرفت. در این مرحلۀ ثانوی، رویکرد نهضت رمانتیسیزم کمتر ابعاد عام و جهانشمول داشت و بیشتر بر کشف میراث تاریخی و فرهنگی هر ملت و درک امیال و کشمکش‌های درونی افراد استثنایی متمرکز بود.

فهرستی مختصراز نویسندگان رمانتیک یا متأثر از رمانتیک شامل اسامی این کسان خواهد بود:

توماس د کوئینسی، ویلیام هزلیت، و خواهران برونته[12] در انگلستان؛ ویکتور هوگو، آلفرد دُ وینی، آلفنس دُ لا مارتین، آلفرد دُ موسه، استندال، پروسپه مریمه، الکساندر دومای پدر، و تئوفیل گوتیه[13] در فرانسه؛ الساندرو مانزونی، و جاکومو لئوپاردی[14] در ایتالیا؛ الکساندر پوشکین، و میخائیل لرمونتوف[15] در روسیه؛ خوزه د اسپرونسدا و انجل د ساودرا[16] در اسپانیا؛ آدام میکی یویچ[17] در لهستان؛ و تقریبا تمام نویسندگان مهم امریکای پیش از جنگ های داخلی.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1) ballad
2) couplet
3) William Wordsworth
4) Samuel Taylor Coleridge
5) William Blake

6) Friedrich Hölderlin, Johann Wolfgang von Goethe, Jean Paul, Novalis, Ludwig Tieck, A.W. and Friedrich Schlegel, Wilhelm Heinrich, Wackenroder, Friedrich Schelling
7) vicomte de Chateaubriand, Mme de Staël
8) Sir Walter Scott
9) John Keats, Lord Byron, Percy Bysshe Shelley
10) C.R. Maturin, Marquis de Sade, and E.T.A. Hoffmann
11) Achim von Arnim, Clemens Brentano, J.J. von Görres, Joseph von Eichendorff
12) Thomas De Quincey, William Hazlitt, Brontë sisters
13) Victor Hugo, Alfred de Vigny, Alphonse de Lamartine, Alfred de Musset, Stendhal, Prosper Mérimée, Alexandre Dumas (Dumas Père), Théophile Gautier
14) Alessandro Manzoni, Giacomo Leopardi
15) Aleksandr Pushkin, Mikhail Lermontov
16) José de Espronceda, Ángel de Saavedra
17) Adam Mickiewicz

آری

2009-02-12T16:48:00.002+03:30

آه سيلاب درد اعماق من
آه دريا، دريای سرخ
گداخته در آتش غروب
آری
و درختان انجير باغهای آلامِدا
آری
و تمامی آن خيابانهای غريب و خانه های صورتی و آبی و زرد
و باغهای گل سرخ
و ياسمين و نسترنها و صُبارها
و جبل الطارق، گلی که من بودم، بر فراز کوه ها
آری
و دختر اندلسی که من بودم و آن گل نشسته بر موهايم
ــ دوست داری سرخ بپوشم برای تو؟ــ
آری
و چنانم بوسيد در سايۀ ديوار مغربی
که خاطرۀ همه بوسه ها از خاطرم برد
و بوسۀ همه خاطره هایم شد
پس چشمانم گفتش باز بخواه
آری
پرسید گل کوهستانم ،خواهی گفت آری؟
در میان بازوانش گرفتم
آری
و او را به خود برکشیدم
تا نیک دریابد پستانهای همه عطرم او را
آری
و قلبش،دانستم، سر دیوانگی دارد
آری
گفتم آری
خواهم گفت آری
خواهم بود آری.

ترجمۀ آزاد از اولیس جیمز جویس

به یاد عزت الله نگهبان

2009-02-05T11:50:00.000+03:30

وقتی آدم هایی مثل تو می میرند
باور می کنم نیستی را و مرگ را
مرگ تو را باور می کنم.
آدمی مثل تو در این دنیا چه کاری می توانست داشته باشد؟
چه سخت می کوشیدی دنیا را به جای بهتری بدل کنی
چه بیهوده می کوشیدی
به یاد آدم ها بیاوری
چیزهایی را که عمدا فراموش کرده بودند
چه تلخست جهان امروز
به اندازۀ همیشه تلخست
فقط تو نیستی دیگر.

قیاس مع الفارق

2009-02-03T14:40:00.003+03:30

سایت خبری شهاب نیوز مصاحبه ای از آقای جوانفکر، مشاور رئیس جمهور، منتشر کرده است که بخشی از آن را می آورم:

• شما معتقديد كه نبايد همه واقعيت‌ها را به مردم گفت؟
– هر واقعيتي را نمي‌شود به مردم گفت، مطلوبيت ندارد، شما در خانواده‌تان هم وقتي پدر بخواهد به اعضاي خانواده اطلا‌عاتي را منتقل كند مطمئنا ميان مادر، پسر و دختر تفاوت قائل مي‌شود.
• به ‌نظر شما چه مسائلي را مي‌توان با مردم در ميان گذاشت؟
– نه، مي‌خواهم عرض كنم همه ريز مسائل كه نبايد مطرح شود، ممكن است بي‌ارزش باشد. مسائل مهم كه حائز اهميت است و دانستنش به نفع مردم است بايد اعلا‌م شود.

در منطق مبحث مفصلی هست با عنوان قیاس[1]، و قیاس عبارت است از گفتاری مرکب از دو یا چند قضیه که تسلیم به آن موجب پذیرش قولی دیگر می شود که نتیجۀ آن است. مثلا:

هر انسان حیوان است،

هر حیوان می میرد،

پس انسان هم می میرد.

هر قیاس دو مقدمه دارد که آنها را صغرا و کبرا می گویند. در مثال بالا عبارت " انسان حیوان است" صغرای قیاس و عبارت " هر حیوان می میرد" کبرای آن است. اصطلاح عامیانۀ "صغرا و کبرا چیدن" هم از همینجا می آید. یعنی کسی مقدماتی بگوید تا در آخر نتیجۀ مطلوب خود را حاصل کند. فرض کنید کسی پیش شما بیاید و از خوبی های پدر مرحومتان و کمک هایی که به دیگران می کرده است داد سخن دهد، بعد شما را هم فرزند خلف همان مرحوم مغفور خطاب کند و در نهایت از شما بخواهد قدری پول به او قرض بدهید. این شخص بی این که خودش بداند از قیاس استفاده کرده است و لب کلام او این است:

هر آدم خوبی به دیگران کمک میکند؛

تو آدم خوبی هستی؛

پس تو به من کمک می کنی.

و شما در دلتان می گویید: " نیشسته واسه من کلی صغرا کبرا چینده که چی؟ هیچی، پول تلکه کنه."

اما گاهی هیچ ارتباط و تناسبی میان مقدمات قیاس وجود ندارد، درواقع چیزی با چیز دیگر قیاس می شود بدون آنکه مناسبت و اشتراکی بین آنها باشد. این نوع قیاس را قیاس مع الفارق می گویند؛ مثلا:

پدر نباید همه چیز را به فرزندانش بگوید؛

دولت پدر ملت است؛

پس دولت نباید همه چیز را به ملت بگوید.

فریبنده است، مگر نه؟ اما عیب کار در کجاست؟ اشکال کار در این است که رابطۀ ملت- دولت هیچ شباهتی به رابطۀ پدر فرزندی ندارد. آیا دولت (لابد با همکاری مادر ملت)، ملت را به دنیا می آورد؟ آیا ملت یک طفل نابالغ است که احتیاج به قیم دارد؟ آیا ....؟ غم انگیز است اما این قبیل قیاس ها و تمثیل ها را امروز از زبان همه کس می شنویم.

شاید مقدمۀ قیاس آقای مشاور به لحاظ نظری غلط باشد، اما در عمل وضع به همین قرار است: دولت پدری مستبد است که خود را کل می داند و به مردم به چشم کودکان ناقص العقلی می نگرد که محتاج قیمی قدرقدرتند. بدبختی این است که مردم نیز کم و بیش این نسبت را با دولت پذیرفته اند. ببینید چطور توقع دارند کناری بنشینند و دولتی از غیب بیاید و همه کارها را به سامان برساند.

_________________________________________________

1) از معتبرترین منابعی که به منطق پرداخته است اساس الاقتباس، اثر خواجه نصیر است؛ هرچند نثری مشکل دارد که گاه فهمیدن آن آسان نیست. یک کتاب خوب که این مبحث را به زبانی شیوا و ساده شرح داده است:

– درآمدی بر تحلیل فلسفی، جان هاسپرس، ترجمۀ موسی اکرمی، طرح نو، چ اول، 1379.

رابطۀ دانش و خرد (1)

2009-02-02T09:43:00.004+03:30

ژاپن کشوری از هر لحاظ پیشرفته و توسعه یافته است. همیشه به سرزمین آفتاب تابان و مردمانش به دیدۀ تحسین می نگریم. در دانش و فن سرآمدند و در عین حال فرهنگ اصیل خود را نیز محفوظ داشته اند _ یا دست کم در این مورد تصور عموم مردم جهان چنین است.
اما وقتی با این پیش زمینۀ فکری در خبری می خوانیم که امروز در ژاپن گروه خونی هر فرد مهمترین عامل در تعیین سرنوشت اوست، حیرت می کنیم. [اصل مطلب را اینجا بخوانید.]

از میان 10 کتاب پرفروش در سال 2008، موضوع چهار کتاب نقش گروه خون در تعیین سرشت و شخصیت انسان بوده است.
تا اینجا ماجرا شبیه علاقۀ تودۀ مردم در همه جای دنیا به طالع بینی است، اما قضیه نگران کننده می شود وقتی می شنویم در این کشور مؤسسات زوج یابی بر مبنای گروه خون کاروبار پررونقی پیدا کرده اند، نخست وزیر از گروه خون همچون ابزاری در تبلیغات انتخاباتی استفاده می کند، شرکت ها در تقسیم وظایف میان کارکنان گروه خونی را ملاک قرار می دهند، در برخی کودکستان ها کودکان را بر اساس گروه خون از هم جدا می کنند....
حالا در زبان ژاپنی لغتی پیدا شده_ بوراهارا_که معنایش توهین و آزار به دلیل گروه خون فرد است و به رغم تذکرات مکرر، بسیاری از شرکتها در مصاحبۀ کارگزینی از گروه خون داوطلب می پرسند.
رنگ و نژاد و خانواده و دین و... کم بود، حالا گروه خون هم جزو معیارهای قضاوت در مورد یک انسان شده است.
در میان کشورهای توسعه یافته ژاپن موردی استثنایی نیست، در اروپای غربی و امریکا نیز طالع بینان و فال گیران کاروبار پررونقی دارند، تا جایی که طرف مشورت سیاستمداران قرار می گیرند. اعتقاد به خرافات مخصوص به این کشورها نیست، جمع آمدن آن با پیشرفت علمی و صنعتی است که موجب تعجب می شود؛ زیرا تصور ما این است که پیشرفت علم در یک جامعه متناظر با رشد عقلانیت در آن اجتماع است و لاجرم به عقب نشینی خرافات منتهی می شود.

در کشورهای مترقی علاوه بر خرافه پرستی، دو معضل اجتماعی دیگر نیز وجود دارد که به همان اندازه با عقلانیت در تعارض است: نژادپرستی و خشونت.
آیا همۀ اینها نتیجۀ فقدان معنویت در جوامع پیشرفته است؟ آیا مدرنیته و کاپیتالیسم انسان ها را بی هویت می کند و آنها را به سمت رفتارهای غیرعقلانی سوق می دهد؟ آیا بازگشت به دامان دین این مشکلات را حل خواهد کرد؟
اگر یک "بلۀ" محکم در جواب این سؤالات بگوییم هم خودمان را از زیاد فکر کردن خلاص کرده ایم هم همان جوابی را داده ایم که اولیای امورو متولیان خرد و معنویت در مملکت خودمان دوست دارند بشنوند.
اما به جای آن پرسش های قالبی شاید بهتر باشد که در این سؤال اندیشه کنیم:
اصولا چه ارتباطی میان پیشرفت دانش و فناوری و رشد خردورزی در یک جامعۀ انسانی وجود دارد؟

catastrophe for the apostrophe

2009-02-01T07:56:00.004+03:30

اگر خیال می کنید دعوا بر سر رسم الخط، فقط مخصوص زبان های نیمه جان و بی صاحبی مثل فارسی است، باید این مطلب را درسایت یاهو بخوانید. [برای خواندن اصل خبر اینجا کلیک کنید]
مقامات شورای شهر بیرمنگام در انگلستان تصمیم گرفته اند علامت «'» از تابلوهای خیابان های این شهر زدوده شود. این کار از دهۀ 50 میلادی آغاز شده بود و اکنون جنبۀ رسمی پیدا کرده است. در مقابل بسیاری از مردم این شهر و نیز عده ای از زبان شناسان و نویسندگان، به مخالفت بر خاسته اند و دعوا همچنان ادامه دارد....

برای محبوبم

2009-01-27T06:17:00.003+03:30

وقتی شعری می نویسی
که از پشت کلماتش
صدای آشنای تو می آید
محبوب من
وقتی در شعرت نشانی می بینم
سایه ای
صدایی
در دلم هزار امید هزار آرزو هزار حسرت زبانه می کشد که
ای کاش آن نشان، صدا، سایه
من باشم؛
وقتی قهر می کنی
خشمگینی
وقت هایی که غمگینی
دوست دارم خیال کنم مسؤول همۀ آنها منم
و من تنها کسی باشم که می تواند
آشتی را
خنده را
نور را
به اتاق کوچک قلبت که من تنها ساکن آنم باز آورد
یگانۀ من
که نامت فردا و روشنیست
چه عیب دارد اگر گاهی خیال کنم
برای تو من
همانم که تو برای منی

کج دار و ...

2009-01-25T15:00:00.006+03:30

این مطلب را خبرنگاران یک سایت خبری نسبتا معتبری همین امروز فرمایش فرموده اند:

"باهنر: خاتمی و ميرحسين کج‌‏دار و مريض پيش می‌‏روند"

البته با شناختی که بنده از طرز فکر آقای باهنر دارم، و نظر به حسن ظن همیشگی ایشان نسبت به جماعت موصوف به اصلاح طلب، مستبعد هم نیست که آن وکیل الملۀ خدوم "ز" مریز را همین قدر که خبرنگاران گزارش کرده اند غلیظ و شدید تلفظ فرموده باشند، والله اعلم!

اما دو شاهد برای "کج دار و مریز" به نقل از دهخدا که خالی از لطف نیست:

کرد خون همه به گردن زلف
گـفت کج دار طـرّه را و مریز (کمال خجندی)

یـارب تـو جمــــال آن مـه مهـرانگـیـز
آراســـته ای به سنــــــــبل عنبــربــیز
پس حــکم همی کنی که در وی منـگر
این حکم چنان بود که کج دار و مریز (منسوب به خیام)

مسائل پاریسیّه

2009-01-25T05:25:00.006+03:30

سال ها پیش کسی از من سؤال کرد که "الگوی تو در زندگی چه کسی است؟" و حدس می زنم خیلی توقع داشت اسم آدم مشهوری را بشنود که به حسن سلوک و خلق، شهره باشد؛ مثلا فلان امام یا بهمان عارف و امثالهم.
آن موقع جواب من "نمی دانم" بود. وقتی بود که بت های ذهنی من یا شکسته بودند یا ترک برداشته و هر چه می جستم کسی به خاطرم نمی رسید که بخواهم به راه او بروم. چند سال بعد بود که به واسطۀ کار ویرایش و علاقه مندی به تاریخ و نیز توجهی که به مسألۀ نسخه شناسی و تصحیح نسخ خطی پیدا کرده بودم با مکتوبات علامه قزوینی آشنا شدم. آدمی که همۀ زندگیش جستجو بود و آموختن. شاید در جایی و وقتی دیگر توانستم آن طور که دلم می خواهد دربارۀ او بنویسم. در اینجا اینقدر می گویم که حالا دیگر جواب آن سؤال را خوب می دانم.
علامه محمد قزوینی 35 سال از عمرش را در اروپا گذراند و از این مقدار قسمت عمده در پاریس سپری شد. عادت داشت ضمن مطالعاتش هر کجا به مطلب نغزی برمی خورد، کلمه ای توجه اش را جلب می کرد، نکته ای به ذهنش می رسید، یا اگر مثل یا اصطلاحی از افواه می شنید، آن را در دفترچه ای یادداشت می کرد.
مجموع این یادداشت ها عبارت بود از چند جعبه فیش که او خود آنها را «وریقات» نام نهاده بود، چندین دفتر خشتی و اوراق رحلی وشش مجلد دفترهای صحافی شده در قطع جیبی. از این مجلدات دو جلدش «مسائل برلینیه» و چهار جلد دیگر «مسائل پاریسیه» نام داشت.
قبلا تمامی آن یادداشت ها به جز «مسائل پاریسیه» توسط دانشگاه تهران منتشر شده بود، یک جلد هم از «مسائل پاریسیه» توسط بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، به کوشش ایرج افشار و علی محمد هنر،در سال 85 منتشر شده است.
آن یادداشت ها چه در زمان حیات او چه پس از انتشار همیشه محل مراجعۀ اهل تحقیق بوده است، خاصه متتبعان تاریخ و ادب فارسی. در کار ویرایش هم، به خصوص ویرایش محتوایی متون، ویراستاران را بسیار به کار می آید و بارها نیز گره از کار فروبستۀ این بنده گشوده است_روحش قرین رحمت پروردگار باد.

برای آشنایی آنها که این یادداشت ها را نخوانده اند چند نمونه می آوریم:

"سرکیس قوس و قزح باشد، بوالمؤید گفت:
میخ مانندۀ پنبه ست همی با زنداف(؟) هست سرکیس درونه که درو پنبه زنند" [ص 26]

"تاجیک و تات [به نقل از مرکوارت] هر دو از یک اصل می آیند و آن اصل ترکی است. تات در ترکی به معنی عبد و رعیت unterworfen و تاجیک مرکب است از تات + چیق و چیق سوفیکس است علامت تصغیر ِ تحقیر یا تصغیر و این کلمه ظاهرا برای دفعۀ اول در زبان مغول پیدا شده است و چون رعایا و مسخّرین مغول در بخارا و سمرقند اغلب ایرانی بوده است این است که منحصرا ایرانیان را اکنون در آن صفحات تاجیک گویند در مقابل ترک.
تازی از تازیدن می آید به معنی تاختن نه از طائی (مرکوارت شفاها).
بعد معلوم شد که سهو است. کلمۀ تازیک خیلی قبل از زمان مغول در کتب شعرا مذکور است از جمله در تاریخ بیهقی در اشعار ابوحنیفۀ اسکافی و در سیاست نامۀ خواجه نظام الملک." [ص 31]

"جامغول به معنی حرام زاده و ولد الزناست (فولرس) و این است منشأ اصطلاح عامیانۀ «جانغولک بازی درآوردن» بدون شبهه و قطعا، فالحمدلله." [ص 42]

تصور شرقی از اعداد
" هوار گوید که مشرقییّن تصوّری از عدد ندارند و مثالهای این عقیده که خیلی مطابق صواب است فراوان است:
از حکایت عمر با ابوهریره که پانصد هزار درهم از مداین آورده بود تا حکایت برج بابل کیکاووس که 7000 پله داشت تا حکایت اسواق انطاکیه (البدأ و التاریخ) که 400 یا 200 فرسخ طول آن است تا حکایت شهری که در تاریخ طبری ج 1 ذکر می کند که چقدر مستحفظ داشته تا احادیث غرف جنان هزار غرفه هر غرفه هزار بیت هر بیتی هزار حجره الخ،
امروز (10 اوت 1920) دو بیت در جهانگشای جوینی دیدم که دست همۀ اینها را که تا کنون می دانستم گویا از پشت بسته است:

شاها هـزار سال به مُـلک اندرون بمان
وآنگـه هـزار سـال بعـزّ انـــدرون ببـال
سالی هـزار ماه و مهی صـدهزار روز
روزی هزارساعت و ساعت هزارسال

شاعر ادعا[1] کرده است که مخدوم او دویست میلیارد سال (200000000000000) عمر کند!! و قطعا شاعر مثل محدث _[2]غرفۀ جنت و برج بابل و غیرهم حساب این را نکرده بوده است که این مقدار عمر که تمنا کرده است چقدر خواهد شد." [ص 130]

مصائب دنیا از نگاه قزوینی
"مصائب دنیا که پیر می کند:
قلم فرنگی بدنویس که یک نوکش قدری معیوب شده باشد.
پیرهن سردست بلند.
زیرپیراهنی سردست کوتاه.
سیگاری که دود ندهد.
شیری که آبش بچکد.
کفش تنگ." [ص 320]

_________________________________________________________
[1] . "دعا" باید صحیح باشد و "ادعا" به احتمال زیاد غلط چاپی است.
[2] . احتمالا در دستنویس قزوینی علامت کسره بوده است که موقع حروفنگاری به خط تیره بدل شده.

همۀ نقل قول ها از این کتاب است:

مسائل پاریسیه (یادداشت های علامه محمد قزوینی)؛ جلد اول؛ به کوشش ایرج افشار و علی محمد هنر؛ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ چ اول؛ 1385.

مؤلف و مترجم هم تراز

2009-01-21T05:25:00.004+03:30

کتابی تالیف شده در بارۀ مساجد آذربایجان با مقدمه ای یک صفحه ای به زبان انگلیسی که در این قحط الرجال قرعۀ ویرایش آن به نام من خورده است.

ترتیب کار بدین قرار بوده که ابتدا مؤلف متنی فارسی نوشته است، سپس آن را به دست مترجمی سپرده اند تا به انگلیسی برگرداند.اما اگر همیشه بی سوادی و کم تجربگی مترجمان کار دست متن می دهد، در اینجا آب از سرچشمه گل آلود است که متن فارسی زبانی دارد علیل و سخت نااستوار و مثلا اینطور شروع می شود:

"بررسی ها نشان داده است که بیشتر آثار هنری نتیجۀ یافته ای روحانی یا آیین عبادی بوده است."

مترجم انگلیسی که نمی شناسمش الحق ترجمه ای بهتر از اصل به دست میدهد:

"Many investigations has shown that most of artistic artifacts are created in consequence of unwordly perceptions or religious customs."

حال بماند که معلوم نیست چرا مترجم ترکیب سرراست و مانوسی مثل works of art را رها کرده و artistic artifacts را به جایش گذاشته است. اما دست کم فهمیده که منظور نویسنده از "یافته" همان "دریافت" است و به درستی آن را به perception ترجمه کرده است.

و این که ترجیح می دهم "آیین عبادی" را اولا به قرینۀ "یافته ای روحانی"، "آیینی عبادی" فرض کنم و ثانیا آن را به "religious rite" برگردانم هم لابد از وسواس من است .

در جمله های بعد هم گویی مؤلف و مترجم مسابقۀ بدنویسی گذاشته اند:

"آنچه اندازۀ حضور انانیت را در هنر معلوم می کند بیش از هرچیز نیت سازنده و پدیدآورندۀ اثر هنریست."

"What specifies the extent of humanness in art more than enough is intent of the designer...".

که انانیت می بایست egotism ترجمه می شد و "بیش از هر چیز"، more than anything else .

گفتن ندارد که اصل جملۀ پارسی چه سخن لقی است.

اما دشواری حقیقی متن آنجاست که از عناصر معماری سخن می رود: شبستان، کوشک های رواق دار، صفه، ازاره و نهانخانه، که این آخری را نه من می دانم کجای مسجد است و نه مترجم که از خیر ترجمه اش گذشته است. تنها چیزی که به ذهنم رسید قرار دادن واژۀ recess در برابر آن بود که به هر بخش مخفی اشیا دلالت دارد و نیز فضایی عقب نشسته درون دیوار . خوب است اگر خوانندگان معادلی دقیق تر و درست تر سراغ دارند از راهنمایی دریغ نکنند. در مورد شبستان نیز اگر معادلی بهتر از nave می شناسند بنده را بی نصیب نگذارند. آخر کار هم از فهمیدن معنای "سقف های سیرادوکاری شده" عاجز ماندم، کجاست یاری کننده ای.....؟

نمی دانم اگر انتشارات فرهنگستان این کتاب را بی مقدمۀ انگلیسی منتشر می کرد به کجا بر می خورد.

اول دفتر

2009-01-11T16:28:00.000+03:30

آن به که به خود پاک شویم اول کار
چـون آخـر کـار خـاک می بایـد شـد

منسوب به ابوسعید ابوالخیر